Written by
- Chhakchhuak Entlinga
TUNA LANG LO, A KAWNG KAN ZAWH MEK : HNAM BORALNA (Hnam dang nupui pasal nei lo tura inzirtirna ni September ni 2 pualin)
Mi ṭhenkhatte avangin hetiang thupui hmanga thu ziah a lo ngai ta a, mi ṭhenkhatte avangin kan hnam erawh a la boral lo thung. Kan hnam kawng zawh mek hnam boralna hi kan nuai reh thei a, kan nuai bo thei a, chumi tur erawh chuan Mizo hnam leh kan ram himna ngaipawimawha hnam dang nupui pasala kan neih loh a ngai a, nei lo tura kanin zirtir sauh sauh a ngai bawk awm e.
Hnam dang nupui/pasala neih hi mi ṭhenkhat chuan pawi tihna nei lovin, a inneiate an inhmangaih chuan, chu tluk chu a awm lo, an lo ti ṭhin a. An sawina kawngah chuan dikna thui tak a awm ve awm e. Mi an inhmangaih phawt chuan hnam dang chu lo nei se a pawina a awm hranpa lo. An duhthusam nun nuam tak an nei thei ang a, an tan khawvel pawh a lo nuam ve sawt mai thei bawk. Mahse, Mizo hnam nihna chu an hralh a, anmahni avangin Mizo karah vai mizo hmingpu an lo awm phah a. Anni avang hian kan ram Mizoram ngei pawh hi Mizo tih thumal kengtu hnam tana vohbik a ni ta lo emaw ni chu aw tih tur khawpin mi tam tak dawntawina (ngaihtuah chian loh) avang liau liautein Mizo emaw inti Vai lo ni si, Vai nih avanga rilru na, Mizo hmingpu tam tak an awm phah bawk.
Hmangaihna hi a ril em a, hmangaihna chuan hnam dang an ni emaw ni lo emaw, a thliar lo an ti a, kawppui atan hnam dang an thlang ṭhin. Keimahni dinhmun leh kan tun hun chiah kan ngaihtuah ṭhin vang a ni. Kan hnam boral tur hi kan ngaihtuah thleng ṭhin lo em ni? Tuna mimal tana a pawina awm em em lo kha Mizo hnam tan chuan a pawi viau thung si a. Keimahni avang hian kan thlah lo la awm turte hian ka ram tih tur an nei lo hlauh thei a, keimahni avang hian kan hnam hian chimral a tawk thei bawk. "India ramah minority, hnam hnufual leh a bik taka enkawl ngai, Tribal kan ni a, Hmangaihna changchawia a hnam phatsan ngam chuan tribal a nih avanga hamṭhatna a dawn zawng zawng pawh a chang lo ngam tur a ni. Tin, kan ram zímte tihchep belh lo hian hmangaihna avanga a thlan - a pasalte ramah chuan hmangaihna vangin a awm ngam bawk tur a ni. Tribal hmeichhiain tribal ni lo pasal a neih chuan tribal a nihna anga hamṭhatna a dawn ṭhin a dawng thei tawh lo ang tih hi India ram dan a ni bawk. Tin, Tribal vêk pawh lo nei se, Mizo kan inṭawiawmna ang hi phut lo ngam rawh se, Mizo hnam phatsanin hnam dang a thlang tawh si a.
Tin, Sakhuana thilah pawh hian, "Kan kawppui tura kan thlan thin hnamdangten, a hmaa kan sakhua vawn lai ngei zawm chhunzawm min phalsak avangin Kristian ka kalsan lo," an ti a, an kawppui hnam dang an fak chiam ṭhin. Mahse, ringlo mite kara cheng tura Kristian nulain a hnam vawn lai ngei hralh a, Missionary rilru put vang ni hauh lova hmangaihna an chhuanlam ṭhin hi Pathian pawh hian a duh ka ring lo. Pathian hian, "I hnampuite phatsanin hnam dang va nei rawh," a ti dawn si lova. Pathian thuah pawh, "Ringlo mite nena rual lo taka nghawngkawl bat dunin awm suh u; suahsualna leh felnain eng nge inṭawmna an neih? A nih loh leh thim leh engin eng nge inpawlna an neih?" a lo tih kha. Kan hnam chauh kan phatsan emaw kan tih lai leh intithei taka Kristian ni chunga ringlo mite chhungkuaa i va lawi lai khan Pathian duh loh danin i awm reng tawh a. Bible-a inziak Pathian thu ngei chu i phatsan tawh a ni. Mi ṭhenkhat lahin Priyanka Chopra te dinhmun thlir chungin ngaihdan an lo siam thul, Priyanka te nupa pawh an sakhua an inpawmsak tawn ve ve a lawm an ti a. A dik viau, mahse Mizo hnam dinhmun thlir chunga ngaihtuahna kan hman
ṭhin loh vanga sawi mai kan ni
ṭhin awm e. Keini hnam leh anni hnam (hnampui) chu tehkhin rual loh a ni a, hnam boral tham lek humhalh ngai kan nihna hi mitinte hian hmu fiah vek thei ila a va duh awm teh lul em...!
Hnam dang kawppui atana nei tawhte nun kan va tichhe thei lova, kan va sawichhe tur tihna a ni lo, a pawi tur zawng zawng a pawi zo tawh a. Mahse hnam dang kawppui atana kan thlan hian kan hnam kan phatsan a, kan ram dinhmun derthawngah kan dah a ni. Kan thlang lawka kan hmuh phakah pawh Tripura-a Debbarma ho ral nasat dan leh an ram an hloh nasat dan hi kan hre ṭheuh awm e. Hnam dang nupui pasalah an neih pawlh nasat em avangin an hnam, an ram an hloh vek a, an ram ngeiah a tam zawk ni ta vai rorelna hnuaiah an intulut ta hial a nih khu. A tlai fe hnuah, tunah vai leh hnam dang kawppui neih loh an inzirtir thar ve leh mek a ni. Kan ramah leh kan hnam chunga thil thleng ve thei reng a ni a, thil pawi tak a thlen zel hmaa hnam dang nupui/pasal nei lo tura kan inzirtir sauh sauh a hun tawh viau mai. Chu chu Mizoram leh Hnam damna tur a ni si a.
Hnam dangte hi huat tur an ni lova, ṭhianah siamin, kawppuiah erawh chuan mahni hnampui ngei thlan hi kan tih tur leh ka sawi chhuah tum ber pawh a ni. Tin, hnama chiang lo, ram leh hnam humhalh ṭulna hre lo, a
ṭha lo zawnga khaw hawi/rilru pu zau satliah kan tam tial tial erawh a pawi viau mai. Hetiang rilru pu ṭhinte hian kan hnam dinhmun leh kan ram dinhmun hrechianga, kan hnam dinhmun thlir chunga hnam hralh/phatsan a pawizia an hmuhfiah theih nan tan nasa lehzuala lak kan ngai tawh hle bawk.
Mizo Customary Law chang 74-na, "Mizo mipain hnam dang nupuia a neih chuan Mizo Dan angin engkim a kal ṭhin.
Anmahni inkara intiamna bik neih pawh lo duh se la, roluah thu leh fate thuah Mizo hnam Dan kalhin a ti thei lo. Mizo hmeichhiain hnam dang pasala a neih chuan hnam dang chhungkuaah a luta ngaih a ni," tih leh (Ministry of Welfare, Govt. of India No. 12025/6/90, Sec/RL Cell). Mizo hmeichhiate hian (Vai/ Sap) Tribal ni lo, pasalah a neih chuan a fate nen vai/sap an ni a. Vai an nih tawh avangin Mizoram leilung an neih ve hi danin a phal lo. Tribal ni loin tribal nupuiah a neih chuan amah emaw a fate emawin sawrkar hnuaia Tribal Reservation leh hamṭhatna awm reng reng an beisei thei lovang. Tin, ram inhlanchhawn chungchangah Tribal ram non-Tribal hnena hlan, non-Tribal ram non-Tribal hnena a neitu nihna hlan hi The Mizo District (Transfer of Land) Act, 1963 (Governor of Assam in 5th May, 1964 ah Assent a pe a) in a khap a ni.
"Vai Pasalah i nei a nih chuan i fate chu Vai an ni ti ngam la, Mizo hnam chanvo chuhpui theihna i nei lo. I chuhpui hlauh erawh chuan i phatsan tak i hnam hmelmaah I inchhuah dawn si a".
Hnam dang nupui pasala neite chu Mizo hnam phatsantu an nih avang leh ram leilung fate chuhpui theia hnam dang siamtu an nih ṭhin avangin Mizo hnamte hian a leilung fa kan hnampui Mizote ngei hi kawppuiah i nei ṭhin ang u. Tichuan ram leh hnam humhalhna kawngah pen tam takin hma kan sawn tihna a ni ang. Mi ṭhenkhat anmahni chhungte, lainate emaw ṭhianten hnam phatsana hnam dang kawppuia an neih avanga sawi mawi phet an tum lai hian nang chuan nupui/pasal atan sawi mawi chawp ngai lova i ram leh hnam ina a mamawh i Mizopui ngei nei ang che, Mizo hnam a lo him zel nan.