Written by
- Michael Lalmanzuala

DAWT SAWI 40 HI A LA TAWK LO EM NI?

Hmanni lawk khan pa pakhatin “Dawt sawi 40 hi a tâwk viau ta e” tih thupuia hmangin kan CM hian dawt sawi belh tawh lo se a duh thu a Vanglaini-ah rawn ziak a. “Kan pu sawi apiang hi Mizoram sawi a ni zel mai si a!” tiin a thuziak tlâng a kawm a ni. 
Nimin Assembly Session-a Mau/ Rua chung­chang sawihona-ah chuan dawt sawi 40 mai bâkah dawt sawi tawh rau rau zingah pawh a eng zawk kha nge dawt lehzual tih zawn chhuah a ngai niin a lang. 

A mau/ rua ṭhatzia a sawinaah Mizoram mai pawh ni lo, North East pum pui tihhmasawnna tur ti tein a sawi kha a ni a. Nagaland-ah an ching tawh a, a ṭha em em a ni, te a ti leh lawi a. Nagaland-a a ṭhat em em chuan eng hmasawnna nge an neihpui a sawi si lo va! A sawi anga a ṭha em em a nih chuan North East pum puiin hma lo sawn tawhna tur niawm tak a ni a, hma chu kan la sawn si lo va! 

A hma-a a hlawhtlin theih loh chhan kha rei tak chhung Bengaluru-a a ‘scientist’-pui nena ‘tissue culture’ an tih char char hnu-ah rintlak ni tain a sawi kha a ni a. Chutiang khawpa rintlak ni tawh chu eng vanga 'risk' lâk nan lekfanga hmang leh ta nge a nih? Kum 20 chhung a huana a lo chin tawha a ṭha a nih chuan eng vanga chutih lai renga ‘tissue culture’ chu zir tho si nge a nih? 

Kum 20 leh kum 10 a huana a lo chin tawh a nih vanga “indigenous”-a a ngai a nih chuan ZORO unaute nena ‘indigenous’ chungchang an sawiho hunah Chakma te, Tuikuk te chu ‘indigenous’ an ni lo tih theih a ni tawh dawn em ni? Nepali te chu sawi loh, Bihari ‘muṭia’ kum 10 awm chin tawh phawt chu ‘indigenous’ an ni vek tawh dawn em ni ang? 

NBM te pawhina an hriat sen loh avanga ‘indigenous’ an tih chu kum 20, 10 mau a lo chin tawh an tihna niin a sawi a. Tu mahina kan hriat phak hma-a Siamtuin kan rama mau ṭha tak tak a lo dah dim diam, kawng hrang hranga kan ṭangkaipui em em, engmah lo niawma a hnâwl te hi ‘indigenous’-ah a ngai si lo tihna em ni ang? 

Secretary level-ah phei chuan an hre lo em em a ni, te a’n ti piap piap mai hi Secretary te ngaihnep em emna anga ngaih theih a ni. A “Peace Bonus” chung­changah erawh chuan Joint Secretary pawh a ngam loh thu a sawi leh lawi si a! 
Tissue culture a tih dan te, hardening a tih dan te chu Covid 19 avanga pawisa dinhmun amah pawhina a hriat loh Pathian chauhin a hria a tih ang deuh khan a khawihtu tura a ruat Horticulture Dept te pawhin engmah an hre lo va, Amah chauhina a hriatna chhan te hi hriat a chakawm. Pawisa sanction-tu atan chauhva a duh te hi eng nge a awmzia?

A sawrkar hmasak khan hnathawh nghal mai theih a ni lo va, thla ruk chhung vel chu inchibai tawn nan kan hmang, a ti a. Tun inthlan hma khan, "Kan Sawrkar chuan Secretary leh Officer rual ko khawmin ‘Engtin nge ni ang’ kan ti dawn lo, duansa vek a ni a, Sawrkar tuk aṭangin nang chutah tiin kan duansa hi kan sem zung zung dawn a ni," ti-a ngaihnawm taka ṭah nuih ti tiha kan ngaihthlak kha kum 2 a’n han sawrkar dawn ta a. 'Risk' kan la ti chheu chheu mai.. Risk fuh leh fuh lohah kan innghat mek kan ti ngam sak ang chu! 

Kan puten dawt muhlum min hrilh fo chhan chu, kan ram chhunga kan thil neih siam chhuaha a hlawkna kan kuthnathawkten an hmuh an duh lova. Kan ram pawn lam aṭanga thil lakluh an duh zawk tlat vang a ni. Kan ram chhunga thil kan siam chhuah chuan an tan eiruk tur a awm lo va, ram pawn lam aṭanga kan lakluh chuan eiruk tur a awm a ni. 

Khawzawla MIFCO-in ‘Maize Factory’ an din chu department miten an tisukuk a; Saituala ‘Khansari Unit’ din pawh chutiang bawkin. Thingtheihmu hi Mizoram hmun tinah a ṭha a, Mulberry chu tih tlak a ni tih a chiang a. Muga leh Eri pawh an 
ṭha. Chuti chung chuan heng thilte hi hlawkpui thama tih a la awm rih lo. Kan la (cotton) te hi man to taka hralh theih a ni. Chhawhchhi tệla kan ram hi awlsam te-a intodelh thei kan ni. 

Sapthei, Theiherawt te pawh company lian nena awmze neia thawkhova hlawkna ṭha tak hmuh theihna a ni. Kan chaw pui ber buh pawh kan kham khawp thar theihna leilet hmun kan nei a ni. Eng vanga vaibuh ei kumkhua nge kan nih? 

Heng thilte hi awmze neia kan tih duh miah lohna leh kan tih theih miah loh chhan chu a titheituten anmahni tana hlawkna hranpa an hmuh theih loh vang a ni. Kan sawi tak ang khian ram pawn aṭanga kan lâk erawh chuan hlawkna an hmu a, chu chu tihphung nghetah an neih a ni. 

Kan pu hian kan ram mau leh ruate ṭhatna hi sawi duh se, a sawi thiam ber a ni leh ngei ang. Chuti chunga amah pawh a chiang chiah lo a ni tih hai rual lova 'ekdom risk' nana foreign mau bawk a’n âtchilh leh tlat mai pawh hi a fapa chuamina 'restricted tender' hlawkpui theihzia a hria ang hian hriat a nei a ni ngei ang. 

Kan hlauh ang ngei hian hlawhchhampui leh mah se, a doctorate neihna a hmang ṭangkai ang a, a insawithiam leh ngei ang a, a Chamcha-te chuan Zahawm Tak an ti chamchi tho vang. Chutih hunah chuan Zoram Khua chu a vâr lo vang a, Thim Thuah Hnih hun kan thlen phah zawk emaw a ni ang.