LALDÊNGA LEHKHATHAWN KHA
Ni 20.8.1975 khân Pu Laldênga chuan India Prime Minister Pi Indira Gandhi hnenah lehkha a thawn a, Pi Indira Gandhi sawrkâr a tlak a, Pu Moraji Desai a rawn sawrkar khan, Pu Desai-a hnenah Ni 30.7.1977 khan lehkha thawn leh bawkin, hun leh hmunte a chêp avângin tun ṭumah chuan Indira hnena a lehkha thawn zawk hi vawiin remna ni pual hian kan lepse dawn a ni.
First para leh Second Para:
"Pi duhtak Prime Minister,
"Political buaina chinfel hlenna neih nana Mizorama remna leh ngaiawhna awmtir lehna chungchang sawiho turin Nov,1973 aṭang tawh khan ka hnuaia thawktuten nangma aiawhtute an hmu tawh ṭhin a. Heng sawihote bawhzui hian lehkha ka rawn thawn tawh che a. Chutah chuan buaina chu India Constitution chhunga chinfel dan sawiho ka duh thu ka sawi lang a. I hnuaia hna thawktuin keimah ngei min hmuh a duh avangin hlauhawm nasa tak khum chungin Pakistan aṭangin ka rawn tal chhuak ta hram a. Geneva-ah i aiawh Pu Singhal ka hmu a, he buaina awmze hrang hrangte chu thui takin ka sawipui a, chumi zawhah chuan he mimal lehkha hi khawngaih taka i lo ngaihtuah ngei beisei tlatin i hnenah ka han ziak a ni.
"Ka sawi tawh angin, Mizoram politik buaina chinfelna hi India Constitution chhunga thlentir a ngai dawn tih rinhlelhna ka thinlungah a awm lo va. India Constitution chhungah hian inbiakremna (settlement) kan duh chu hmuh a harsat lo vang tih chu ka tiam thei che a; amaherawhchu kan hnam leh nunphung leh sakhuana atante hian humhalh mamawh a ni dawn a. Hemi atan hian sawrkar hnathawkte hnathawhna dan kalphung (minor administrative adjustments) chu, politik-a inbiakna kan neih chhung chuan dap chhuah a ṭul ang."
A lehkha ziak tlar hmasa lam aṭang hian rambuai aṭanga kum 10 pawh a ral hma, ram a buai aṭanga kum sarihna tawp lam aṭangin remna siam tumin MNF leh India hi an lo inbe tawh tih a chiang a. Pu Laldênga hian a lehkhathawnah hian, buaina chu India dânpui chhûnga chinfel a duh thu a sawi bawk a ni. Hei hian, he lehkha a thawn kum 1975, zalenna a sual aṭanga kum 10 pawh a ral hmain India lakah MNF hotupa chu a tlawm fel der tawh tih a tilang chiang hle. A râl do ber India sawrkâr mi leh sa biak loh hlauin Pakistan aṭanga chhuâkin India sawrkâr mi lian Pu Singhal-a bia a, Pu Laldenga hian inbiakna neih loh a hlau hle. A thuziak para hmasa ber leh a dawttuah hian inbiakna chu India dânpui hnuaia neih a duh thu lam hawiin vawi hnih lai a ziak hman a, hei hian inbiakna chu neih a nih pawhin zalenna pumhlûm (complete independence) neih theihna lam hawi zawnga kalpui a tum loh nghâlzia a târlang chiang hle.
Third para:
"Ka ngaihdan min ṭawmpui theihnan ka rindan leh ka hmuh dante anmahnia ka tuhna tura ramhnuai lama ka thawhpuite ka biak theih nan, India-a lo kal theihna remchang min siamsak ka ngen duh a. Lo luh ngei chu ka inpeih a ni. Tun ṭuma Pakistan aṭanga ka lo chhuah leh hi ka chhuah hlenna pawh a ni tawh nghe nghe ang a, hlauhawm nasa tak ka tawn a ngaih avangin, i ṭhatna a zarah i sawrkar chuan India-a ka awm chhunga a ṭul anga himna min pek leh, ramhnuai lama ka thawhpuite a remchang i tihna hmun apianga biak theihna min pek ka beisei bawk. Ramhnuai lam hruaitute ka hmuh hmasak duhte chu:- ka Vice Pre. Pu.Tlangchhuaka te, MNF Party Pre. Pu Chawngzuala te, ka Army Chief Pu Biakchhunga leh Col.Zamana te an ni. Anmahniho hi hmuh theihna remchang min siamsak a, buaina chungchang kawng hrang hrangte kan sawiho theih ngat chuan, buaina chinfel nana ka ngaihdan min ṭawmpui tura kawihher theih ngei ka inringin ka tiam ngam che a ni."
Laldenga hian zalenna pumhlûm sual mêktu MNF sipai leh hotute chu India hnuaia intulût tura hmin a, an rilru kawih her a tum thu a hmelma hnenah a hrilh a ni. A naute'n thi leh thau pawlh mai ni lo, an nunna hlân tak meuha an lo beih, an hmelma lian ber hotunu Indira Gandhi hnenah meuh, an hotupa berin hetiang hian a phatsan a ni tih hria se, khang hun laia mahni nunna thâp tak meuha zalênna sualtute khân engti ang takin ngai ang maw?
Fourth para:
"India Constitution chhunga buaina chingfel tura sawiho ka remtih tawh thu hi an hnenah a ruh langin ka hrilh thei dawn lo va, a chhan chu sawi tam ngai lovin a lang reng a. Heng mite hian khawvel pum politik inher zel mila zau zawka kan buaina hi thlir thiam theihna remchang an nei lo va. Chuvangin, heng zawng zawng hi kimchang taka hrilhfiah leh beiseina eng emaw neihtir ka duh dawn a. I aiawhtuin a duh angin a boruak hrisel, inbiak hma leh inbiak laia lentir a nih theih nan keima lam aṭangin operation chawlhtir turin ka thawhpuite pawh ka hrilh mek a. Chu lehkha copy pawh chu i lo hriat ve atan ka han telh e. Nangni lam aṭang pawhin Mizorama in sipaite hnenah khawngaih takin hnathawh dan tur a ruka i hrilh ka beisei tak meuh a ni. Tichuan, ka thawhpuite hnenah pawh inkahna tibâng turin India Sawrkar hi ka ngen a ni tih ka hriat chiantir thei ang."
Fourth para aṭang hian Pu Laldenga hian MNF sipaite hnenah chuan India danpui hnuaia inbiakrem chu sawi mawi chi a nih lohzia a hre chiang hle tih a lanna chu, 'India Constitution chhûnga buaina chingfel tura sawiho ka remtih tawh thu hi an hnenah a ruh langin ka hrilh thei dawn lo va,' tiin a naute (a sipaite) chungchâng a sawi. A sipaite, a naute chu khawvel boruak thlira inher rem thiam lovah a puh bawk. A naute chu beiseina eng emaw siamsak a, thiam taka vehthlêm a, operation kal lai mêkte pawh tihtawptir a tum tih a lang a ni. Pu Denga khan a ngaihdan leh a thil kalpui dan chu eng vângin nge a ruh langin a naute hnenah khan a sawi mai loh?
Last para:
"A chunga ka sawi point te khi khawngaih takin i lo ngaihtuah ang tih ka beisei. HE LEHKHA HI THURUK TAWPKHAWKA SAWNGBAWL A NIH KA BEISEI BAWK. I sorkar aiawhtu Pu Singhal-a chuan hetiang ti tur hian min tiam tawh nghe nghe."
Nangmah ngaisangtu
Yours sincerely
Sd/- Laldenga
20.8.1975
'He lehkha hi thurûk tâwpkhâwka sawngbawl a nih ka beisei bawk,' tiin a tawp a khâr a, he an inbiak rûkna hi Pu Laldenga hian a naute, zalenna sual tak taktute hian an hriat a hlau hle a, "Ka lehkha thawn che chungchang hi a ruk theihtawpa vawn a nih chiah chauhvin ka thawhpuite chu nawr luihna avanga hnathawk ka ni tih ngaihdan nei hauh lovin ka hmin thei dawn a ni," tiin a lehkha ziak a titawp a ni.
Aw le, he lehkhathawn aṭang hian ramhnuai lamah MNF-te'n nunna hlân tak meuh meuha zalenna an sual laiin, an pu ber chuan a lo phatsan fel dèr tawh tih a lang chiang hle. He lehkha hmang hian Pu Laldenga chuan a do ber India sawrkara a hotu ber chu lamṭangah siamin, rinawm taka a hnungzuitu a MNF ṭhiante chu a thlim a ni.
Kan lawm leh kan hlut em em 'Remna Ni' hi 'Zoram mipuite leh kohhranho ṭawngṭai chhuah' ti ve ṭhin bawk mah ila, Zoram mipuite leh kohhran mipuite ṭawngṭai hma khan Pu Laldenga hi a lo tlâwm fel der tawh zawk niin a lang.
A tirah khan zalenna pumhlûm an sual lovin, ram a buai aṭanga kum 10 êm pawh a ral hmain India sawrkâr hotute hnuaiah an hriat lohvin an intulût dawn a ni tih hria se, MNF volunteer tam zawk kha chuan MNF an zawm kher lo vang a, thisen luang tam tak pawh kha pumpelhin a awm thei tur!
Zalenna sual kawngah khan Pu Laldenga hi a beidawng a nih pawhin a demawm loh va, zalenna hmuh chu châkawm viau mah se, pialtlêpa liluh tum ang tluka thil harsa a ni miau si. Mahse, a demawm em emna lai chu, a hotu ber leh a fing berin zalenna hmuh chu a harsatzia hrethiam a, a hmelmate hnenah India dânpui hnuaia inbiakna neih a duh thu hial a hrilh tawh hnuah pawh, amah aia chinchâng hre lo zawk, a sipaite hnênah zalenna hi sual chhuah chi rual a nih lohzia ṭha taka a hrilh ve mai lo kha a ni. Hrilh a hnêkin, nasa taka zalenna sual thei ang berin a naute hnenah chuan a la lang zawk a nih kha!
Pu Laldenga lehkha aṭang hian November 1973 aṭang tawh khan MNF hotute chuan India hi an lo be daih tawh a ni tih a lang a. Mahse, November 1973 hnu lamah pawh hian a naute, MNF sipaite chuan tihtakzetin Mizoram lamah chuan zalenna an lo la sual ngat ngat a ni. Hnam sipaite chu ke ngata China kal thlengin, harsatna tam tak tâwn chhuakin China sawrkâr an han dawr a, ralthuam leh ṭanpuina an han dil a nih kha. Thihna, natna, vahvaihna leh rilṭâmna an tawhte chu thu hran ni se, kea China kal nan ringawt pawh hian kal lamah kum khat vel, haw lamah kum khat vel lai hun an sêng a ni. Zoram chhûngah pawh hnam sipaite chuan engmah hre lovin tihtakzetin zalenna an lo la sual ve char char bawk a, 13.1.1975-ah phei kha chuan hnam sipai huaisen tak tak, MNF hotu lu leh India sawrkar inbiakna hre pha ve lote chuan Mizorama police hotu lawk pathum, IGP, DIG leh SP-te chu an kap hlum a nih kha. Khatia police hotu lu kah hlum an nih aṭang phei kha chuan mipui mimir nun kha India sipai thinrimte chuan an nêkchêp sauh a, mipui retheihna a belhchhah hle.
Pu Laldenga hote'n November 1973 aṭanga India sawrkâr an biak aṭang khan lem chang buai lovin an sipaite hnenah thil nihna dik tak hrilh se chuan, buaina leh thihna tam tak kha pumpelh a ni ngei ang le. Remna siam a ngaih chhan chu buaina awm vâng a ni a. Buaina chawk chhuaktu chu MNF hotupa a ni a, chu an buaina chawh chhuah tireh a, inbiakna zawng hmasatu pawh MNF hruaitupa tho a ni.
Lehkhabu râwnte:
1. Zofate zinkawngah zalenna mei a mit tur a ni lo by R Zamawia
2. Khuarei Sulhnu by Bualhranga
3. Zinkawng thui by C Zama
- J.Lalramnghaka (Jeru-a)