KUTDAWH
Aizawl khawlaia kutdawha vak vel ṭhinte leh kawngsira zai ṭhinte hi mi zawng zawng hian lainatna thinlung kan pu ṭheuh ang tih ka ring. Tin, lo ṭanpui ṭhintu tam tak tan pawh ni tina hmuh reng theih tura an awm hian rilrua kan khawngaihna leh kan lainatnate pawh hi zawi zawiin a danglam vein a tlahniam thei ang tih ka ring a. Tin, a kut dawhtu tan pawh hetianga ni tina awm reng hi a remchan loh leh theih loh hun a lo la awm ang a, chung hunah chuan engtin nge an awm zui ang tih hi rilruin a ngaihtuahin a thlir fo ṭhin. Tin, a ṭhen chu tu emaw a hruaitu neiin an rawn hruaite pawh an awm bawk. Hetiang ai hi chuan a hruaitute hi eizawn hna thawk se, an hruaiate kha chawm mai se a theih mai lo emaw ni le tih turte pawh an awm ṭhin. A pawimawh berah erawh chuan kut dawh mai lova an tih theih ve tawk ang ang hmanga ei hmuhna an neih theih dan tur ruahmansak emaw, chutiang kawhhmuha bul ṭanpuitu awm thei ila chuan a duhawm hle a ni.
Hnam changkang zawkte hi chuan pianphunga rualbanlo leh hrisel lohna avanga hna thawk thei lo an neih angte hi, engtin emaw tak chuan an chhawmdawlin an theih ang leh tlin tawk ang anga ei an hmuhna tur kawng an ruahmansak thiamin, anmahni ngei pawh hian nasa takin an zir ṭhin tih hi a chiang reng mai. India ramah pawh hian tun hma aṭang khan Punjab state-ah te khu chuan ‘kutdawh kan nei ngai lo’ ti thei khawpin he lamah hian awareness an neiin hma an la chu a ni ngei mai. Keini Mizoram pawh hi tun hma khan kutdawh awm lohna kan ni ti theiin kan awm ve ṭhin ni khan ka hria a; eng ngati nge tunah hian kan lo neih tak? tih hi ka rilruin ka inzawt a ni. Mission Venga pianga sei lian ka ni a, kan naupan lai chuan Mission Veng Kohhran hian mi pahnih/pathum enkawl kan nei ṭhin a.
An zinga ka la hriat rengte zinga mipa pakhat chu Pu Saia (Sai Butua tiin a hming lem an vuahsak ṭhin) a ni a. Tuna Mission Vengthlang leh Khatla leh Model veng te inkalpawhna kawng peng ṭhuam laiah khuan in tereuhte hi an saksak a, chutah chuan a khawsa ve a, tun thlengin a kawn hmingah pawh Pu Saia kawn tia sawi ṭhin a ni a, a ei tur engkim Kohhranin an pe mai ṭhin. Chutianga Kohhran chawm leh enkawl a ni chung chuan a inti lalin a inngaisang khawp mai a, British sipai lal ber Field Marshal ni hian a inhre tlat mai a, englai pawhin sipai officer angin uniform nen a inthuam reng ṭhin. Hetiang mi hi ni mah se la, a nuna danglam tak chu zanah hian tlaivara ṭawngṭai chang a nei ṭhin a, chu'ngah chuan veng chhunga chhungkaw hrang hrang hming lamin an tante a ṭawngṭai ṭhin an ti. Tin, nu pakhat ka la hriat reng chu Pi Daii a ni a. Ani hi chu Ngawivungruam kan tih ṭhin, Upa Lalrongenga(L) in bul, Pu Lalhmuchhuaka te gate bul velah hian a chenna in tur Kohhranin a saksak a, hetah hian a thih thlengin a cheng ni tain ka hria. Chutiang ang chuan Kohhran miten kut dawh tur ang chi chu ngaihvenin an lo chhawmdawl a, mahnia an khawsak theih hunah anmahnia ei zawng tate leh hna thawk tura an chhawr zui leh an thih thlenga an enkawlte an awm ṭhin ni awm tak a ni. Tunah pawh hian Mission Veng Kohhran hi chuan an tualchhung thawhlawm aṭanga 10% chu rethei leh damlote tan an hmangin an dah ṭhin a ni. Tin, tun hma deuhah khan Pu T.Lawmthanga (L), Sikulpuikawn pawh khan ṭawngṭhei lo Pu Zadailova (L) kha pheikhawk siam zirtirin dawr a buatsaihsak a, a hnuah phei chuan ṭawngthei lo bawk Pu Para kha a lo tel a, Republic lam aṭangin kebai dang pakhat (Pu Liana ni ta maiin ka hria) in a rawn belhin pheikhawk thar siam hna thlengin heng rualbanlote hian an thawkho ṭhin a ni. An ei khawp chu an thawk chhuak em em tih a lang reng mai.
Chutih rual chuan mi pangngai lo leh hnathawk thei lo ṭhenkhat chu mi tuten emaw an awmpuia an chàwm sawi tur an awm nual mai. Tun hma deuha Aizawl miin kan hriat lar ṭhenkhat Zatawna te, Kutbuli te, Pamuma te, Lungruni te, Rongaii te, Pathuama te, Nasanala etc. te pawh kha chhungkaw hrang hrangin an chenna inah ei tur leh mutna an lo pe mai a, a ṭhen chuan awm ngheh deuhnate an nei a, a tam ber kha chu an tawn remchan apiang an bèl mai ni awmin ka hria. Vawiin ni thleng pawhin hetiang kawnga mi ang lo leh rualbanlo khawngaiha tuam hlawmtu sawi tur Aizawl veng hrang hrangah an la awm zel ṭhin. Thanghuaia, Aizawl chhim lam veng hrang hranga khawhar in apianga thu sawi ṭhin pawh khan a thih thlengin awmna mumal tak Mission Vengthlangah a nei a nih kha. Keini Kulikawn vengah pawh hian chutianga mi pangngai lo leh rualbanlo enkawl lai nei sawi tur an la awm a, an fakawm hle a ni.
Tunah hian Aizawl khawpuia Kohhranhote hi ramin hma a sawna a lo ṭhang zel ang hian kan ṭhang chho va, sum leh pai pawh kan lo thawhkhawm tam ta. Biak In ṭha,mawi leh ropui tak tak sa theiin kan lo awm ta a, chuvangin tun hmaa Kohhranho aia nasa taka dinhmun ṭha zawk leh hausa zawkte hian hetiang rethei leh harsate hi kan ngaihthah ta em ni ang? tih hi ngaihtuah thar atan a duhawm hle mai. Tlema kan hawiher thlakin rethei leh chanhaite lam tinzawn hian Kohhranhote hian ke han chhep thei tlang leh ta ila chuan, tuna Aizawl khawlaia kutdawha ṭhu ṭhin leh in leh dawr hrang hranga lut kual ṭhin, kutdawh mi tlemte te hi chu kan zep ral thei ang tih a rinawm khawp mai. Tin, kutdawh ṭhenkhatte hi chu sum leh pai lama ṭanpui ngawt lovin, an kut leh ke ngei hmang ṭangkaia eizawnna ngialnghet an neih ve dan tur ngaihtuahsak te hi, anmahni dinhmunin a tlin phawt chuan a ṭhain a pawimawh ber chu a ni dawn a. Sawrkar lamah Social Welfare leh Department dang dangah pawh hian hetiang kawnga hmalak theihna leh chhawmdawlna tur awmte dap chhuahpui a, an tlin ang anga an kut leh ke leh an theihnate hmang ṭangkai a, anmahnia ei an zawn theihna tur leh an sàwtpui theihna tur ngaihtuahpui hi Kohhran leh tlawmngai pawlte hian, tun aia nasa hian engtopui ila chuan kan khawpuia kutdawh tlem te chauh awmte hi chu, mahnia ei zawnga khawsa leh mahni intodelh theiah kan siam vek thei ngei ang le. Hetiang kawng hian kan khawlaia kutdawha vak vel hmuh tur awm lo tur hi chuan kan siam thei ngei ang tih hi a beiseiawm tlatin ka hria.
Chutih rual erawh chuan, kan zinga pianga seilian, Mizo mi leh sa nghet kutdawha awm ta hi an vang hlein ka ring, an awm lo hial mai thei e. Chutiang chu thil awm dan a nih avangin heng zinga mi ṭhenkhat hi chu Mizoram pawn aṭanga hetiang ti tur renga lo kalte pawh an ni mai thei. Ram pawn lama an chhungte chawmna atana he lai kut rawn dawh te pawh an awm hial thei ang. Helaiah Kristian kan nihna avanga lainatna thinlung thuk zawk pu ṭhin kan nih hriaa lo kalte leh, hmun dang aia hmuh ṭhat zawk beiseina avangte pawh a ni ve ang. Tin, an lo ni lo a nih pawhin an awmna Kohhran leh khawtlanga tel reng reng lo, ngaihsak lo leh inhnamhnawih lote leh awmna mumal nei lova miten an hriatchian hmaa insawn kual mai mai ṭhinte pawh an awm thei ang. Chuvangin, an lo tluk luhna veng neitu YMA Branch-ten pem lehkha an demand ṭhin hi a ṭha khawp mai a. Hetiang kawng hian lo awm thar apiang hi tute nge an nih a, khawi aṭanga lo kal nge an nih, tihte uluk zawka ngaihvena an identity en chiansak hmasa phawt a, an chanchin record te pawh vawnga ngaihtuah zui ṭhin theih ni se a pawimawh. Tun aṭanga hetiang kawngah hian kan fimkhur hle loh chuan, keini Mizote aia tam mah, ram pawnlam aṭanga lo lut mai thei kan chheh vel khaw chhak leh khaw thlang ramah te hian mi an awm reng a ni tih hriat a pawimawh. Tun anga hetiang mi laka kan fimkhur loh chuan an pung tual tual ang a, kan tlin loh hun leh hnawk kan tih hun a la thleng ngei ngei ang.
Hetiang kawng hian kan area chhunga kutdawh lo awm, kan hriat chian lohte hi an chanchin lo hriat hi Kohhran leh khawtlang hian ngai pawimawh thei ila, dawm kàn theih an nih pawhin a dawm kàn dan ngaihtuahsak hi, Kristian kan nihna leh khua leh tui ṭha kan nihnaah kan tih atana ṭha leh ṭangkai a nih si avangin, ka han tarlang ve duh a ni e.
- C. Dorema,
Khasi Veng, 4/30- Kulikawn, Aizawl.