Written by
- Dr. Lalchhuanawma Tochhawng

HMASAWNNA LUNGPHUM: ZIRNA

Mihring chu zir tura piang a ni.

Fakna hla chuan, “Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo,” a ti a. He hla hian mihring chu zirtir ngai a nihna a tarlang a; zir thei a ni tih a keng nghal a ni. Zirtir ngai a nih chhan chu a dam khaw chhuahna tur chauh a mamawh lo va, hma lam a pan zelna tur atan hriat belh zel a mamawh vang a ni. Sava chuan a bu chheh dan ngai reng a hmang a; a hram dan ngai reng a hmang bawk a. Mihring erawh chuan tuna a neihsa leh a thiamsa aia ṭha a duh zel avangin a zir zel a ngai a; zir zel thei turin Siamtuin rilru a siamsak a ni.

A pian tirh ata a zir nghal a; a thih thlenga zir tur a ni ti ila kan uar mah mah mai thei a; mahse, mihring rilru pangngai a put chhung tal chuan a zir ngei tur a ni. A zir loh rual rualin a kianga miten an tlansan nghal ang. Zir tam apiang an thiam a; zir tam apiang anmahni leh anmahniah hmasawnna an nei tam ṭhin.

Mihring hian zirna tel lovin hma a sawn thei lo. Zirna chuan mimalah hmasawnna min pe a; chu chuan chhungkua leh khawtlang, ram leh hnam a nghawng. Mizoten A, Aw, B kan neih hnu, zirna kan neih hnu leh hmanlai kan pipute dinhmun kha khaikhin ila a chiang hle.

Lala chuan BA a pass a; an ṭhenawm tlangval Thanga nen khaikhin mai tur a ni lo. A hmasa berah chuan Lala khan a BA pass hma leh pass hnuah, amah leh amaha danglamna awm kha a pawimawh hmasa ber. Chu chu zirnain a tum a ni. Matric a pass hlim aiin BA a pass hnuah, Amah ngei pawhin a hriat loh hlanin hmasawnna leh inrintawkna a neih belh ngei dawn a ni.

Zirna chuan rilru a tichangkang a; tum a tisang a; mihring nun hrim hrim a chawikang ṭhin.

Thutlukna dik siam thiam turin zirna kan mamawh vek. Mimal nunah te, chhungkaw thilah te, politics thilah te thutlukna dik siam thiam turin kan vaiin zirna kan mamawh a. A huapzau zawngin han sawi ila, ram leh hnam hmasawnna turin zirna kan mamawh a; zirna ṭha tel lovin hmasawnna a kal chak thei lo.

Zirna pawimawhzia hi kan sawi kim thiam ve lo hial zawk a ni. Zirna ṭha hi ram hmasawnna tura tihmakmawh hmasa ber a ni. USA khuan Harvard University te, Berkeley University leh a dang dang, University ṭha pui pui khu nei fur lo se tun ang khuan an ropui lo vang a; Kumpinu ram khuan Oxford University leh Cambridge University leh an tlukpui nei ngai liah lo va, British Empire kha kha ti takin a ropui lo vang.

Kan ramah zirna a ṭha lo tiin kan sawisel ṭhin a. NEET leh JEE result enin a ṭha lo tak tak ni pawhin a lang. Phaiah, Mizoram pawnah neih thing lungkhawngin lehkha zir turin kan intir chhuak a. An zirna fee bakah, Hostel awmna man te, in luah man te, ei leh ina an sum hmante hi belhkhawm ila, kan ram zirna ṭhat tawk loh avanga state danga kan sum hman chhuah hi a tam hle ang.

Kan rama zirna ṭhat loh chhan kan zawn chhuah a, kan siam ṭhat loh chuan hnam dangin min tlansan zel dawn a ni. Heng a hnuaia zawhnate entirna atan i han ngaihtuah tlang teh ang u.

Zirtirtu kan lak dan hian zirna ṭha a tinzawn em? Elementary school leh High School chin bik hi han thlir ila. Zirtirtu atana ṭha nge kan lak ṭhin politics lama sawipuitu nei? Politics hmanga hna inpek hi zirna hian a tuar tih hi kan pha thei dawn em ni?

Zirtirtu enkawlna: Zirtirtu pension tawh pakhat chuan, “Zirtirtu ṭha ka ni em? Tin, Zirtirtu ṭha ni tura enkawl leh ruahman ka ni em?” tiin zawhna a siam a. A zawhna pahnihna hi a pawimawh em em a. Ngaihtuah zui ngei chi a ni.

Entirna han tarlang ila: Khawtlangin ṭangrualin school an din a. Private School a nih chhung chuan a ṭha viau a; Deficit School a han ni a; a la ṭha khat viau zel a; Sawrkar School a han nih pumhlum chuan a tla chhe nghal mai a. Eng nge a chhan?

Zirtirtu ngai vek, khawtlang boruak leh mihring ngai vek an ni a. Sawrkar School a nih hnua a chhe tial tial a nih chuan tu nge mawhphurtu ni ang? Zirtirtu dem ringawt lovin, a hmaa tel lo, Sawrkar School a nih hnua tel thar, a neitu thar leh a enkawltu thar kha en chian an ngai a ni lo maw? Chuti a nih chuan, khawtlang leh zirtirtute'n neitu rilru an la put zui zel theihna turin inrelbawlna hi siam ṭha ta ila a sawt deuh ang em? School leh zirtirtu enkawlna leh a neitu chet dan hi zirtirtu ṭha leh zirna ṭha neih theihna turin a tha tawk em?

Hnathawh thlir láwkna leh thlir letna: Zirtirtute hnathawh dan ruahmanna leh thlir letna leh endikna hi a ṭha tawk em? School tin hian kum khata an hnathawh dan ruahmna lawkna te an nei em? An kum khat hnathawh dan te, school an enkawl dante hi endik ṭhin a ni em?

Intuaihriamna a ṭha tawk em? Doctor-ho hian hna an thawh hnuah pawh intuaihriamna an nei reng a. An awmna hmuna zirin kar tin seminar-te an buatsaih a, heng bakah CME (Continuing Medical Education) an ruahman reng bawk a. Zirtirtute pawh hi intuaihriam reng an ngai a. College lam ai mahin High School chin hnuai lam hlei hlei hian an mamawh. Hei hi Aizawl leh a chhehvel aiin thingtlang hmun dang hi ngaih pawimawh a ṭul mai thei a ni.

School Library: Sawrkar School, Elementary level-ah hian Library an nei ṭha tawk em? Chu bakah zritirtute hian lehkhabu an chhiar taima em? Amah pawhin lehkhabu a chhiar peih loh chuan a zirlaite kha zirlaibu chhiar turin a fuih thei dawn em ni?

Zir chiangtu committee or task force din a ngai a ni lo maw? A chunga zawhna kan tarlan leh zawhna dang awm theite hi a chhanna kan hre ve lo. Mahse, kan ram zirna dinhmun enin zawh loh theih loh zawhna an ni tawh a ni ber. Chuvangin, zir chiangtu turin Committee emaw, board emaw din ni se, tu mah hlau lo, tu mah thliar bik lovin uluk takin zir se, a chhan hria ila; siam ṭhat ngai apiang siam ṭha theituin siam ṭha bawk se a; kan tu leh fate thlenga malsawmna hnar tur a ni.

Zawh tur leh sawi tur tam tak a awm. Kan ram hi kan tu leh fate tana luah zel tlaka siam kan duh a; kan tu leh fate hi hnam dang hmaa zám lova an din zel theihna tur chuan zirna ṭha kan neih ngei ngei a ngai a ni.

*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*

- Dr. Lalchhuanawma Tochhawng