Written by
- VL. BELA
President, MEFCOF

MIZORAM MAMAWH PATHUMTE ZINGA PAKHATNA



Mi thil chik mi ten, “Indopui pathumna a chhuak a nih ngai chuan, tui inchuh avanga chhuak a ni ang,” tiin an lo sawi tawh ṭhin a. Khawvel hian tui a mamawh a, ram tin mai hian tui khamkhawp mai ni lo, hnianghnar taka hman tur neih hi kan duhthusam a ni ṭheuh va. Chumi avang chuan ram leh ramten lui te an inchuh a, a tui thàltu nih inchuhin thubuai an nei fer fur a ni.

Tun dinhmunah hian Mizoram hian tui khamkhawp a hmu lo tih chu tu hai rual a ni lova. Amaherawhchu, hei hi a tawpna tur a la ni lo cheu va, hei aia harsatna lian tham hi tui tlakchham avang hian thleng thei reng a ni. A bik takin, Aizawl khawpui chawmtu Tlawng lui hi tun aia kang chat nasa thei dinhmuna ding reng a nih avang hian, Aizawl hian tun aia harsatna nasa hi kan la tawk thei a ni. Tin, thingtlang lamah pawh tuihna hi a kang chat nasa tawhin, tuikhur thàl tur mumal hi a awm tawh meuh bik lo.

He harsatna sut kian hna hi kan zavaia mawhphurhna a nih rual hian, sorkar mawhphurhna a ni. Tui harsatna chungchang hi NGO hrang hrang hian an lo manganpui tawh a. A bik takin, keini, Mizoram Environment and Forest Consultative Forum (MEFCOF) chuan kum 2002 aṭang daih tawh khan, he harsatna sutkian hi Mizoramin kan mamawh hmasa a nih thu hi kan lo tlangaupui tawh a. Sorkar lo ding apiang hnenah zualkovin, an hmalakna tur a nih thu kan hrilh ṭhin a ni. Amaherawhchu, he thu hi khawi sorkar mah hian a bengkhawn tak tak lo va, hmalakna tak tak bul hi ṭan a la ni lo a ni.

Tuna kan tuihna neih hi kan khamkhawp tawh loh avangin, kan neihsa mai ni lo, tuihna a lo pun leh theihna tur leh, tun hmaa hnianghnar taka tui kan neih hunlai a, tuihna, tui tài te a lo pût leh huau huau theihna tura hma lak hi sorkar mawhphurhna hmasa a ni. Hei hi thil theih a ni a, sorkarin hma a lak duh phawt chuan hei hi a taka chantir theih dan kawng a awm reng a ni.

RAIN GARDEN: Mizoramah hian ruahtui a la tla ṭha em em a. Ruahtui hi luan raltir mai mai loh va, lo hum dan kawng a awm a, chu chu a hmingah ‘Rain Garden’ tih a ni. Kan lui hnàr zawng zawngah hian, a khamphei zawngin feet thum (3)-a thûk, a thui thei ang bera laih tur a ni a, chu lei laih khuar chhung feet khat leh a chanve (1.5) china sàng chu lung vawm khah tur a ni. Chumi chunglam zawng chu leia chhilh leh tur a ni a. A chhaklam ramngaw chu humhalh a, ngawpui siam tur a ni. Ruah a lo sur a, chhaklam aṭanga tui rawn luang thla zawng zawng chu chu lei laih khuarah chuan a lut dawn a ni. A hnuaia lung vawmkhawmah chuan dûm a insiam ang a, hun a lo kal ang a, dûm pawh chu a lo insiam chhah tial tial ang a, chu chuan, a thlanga kawrte tuihna chu a siam dawn a ni.

He Rain Garden siam hna hi mimal leh pawl anga hmalak atan chuan thil hautak zet ni mah se, sorkar tan erawh chuan thil tih theih a ni a. Hei hi kan sorkar hian a ngaihthah zui a nih chuan, Mizoram mipuite hma hun hi tui harsatna hian a tithim vek thei dawn a ni, tih hi zawlnei tan lo pawh hrilh làwk dik harsa lo tak tur a ni.

Tin, thingtlang khua, hmun áwlte a la tam deuhna khuaahte pawh hian, sorkar hian ruahtui khawlna tur zém siamsak se la. Hei hi hautak lo taka tih theih a ni. Lei laih khuar a, a chhunglam chu leirawhchan rem a, zût phui tur a ni a, a chung chu rangvain khuh leh tur a ni. Chu rangva khuh bàkah chuan silpauline phék khat phah theihna tur hi dawhsak bawk se la. Fûr khatah hian tuizém chung zawn leh silpouline chunga ruah tla chuan zém khat hi a tikhat zo em em a. Chhung tinin hetiang ruahtui khawlna tur zém an neih ṭheuh theih chuan, tui harsatna chu nasa takin a chhàwk zangkhai thei dawn a ni.

Tin, Mizoram hmun tin maiah hian kawr ruam remchangte khuapin, hmun remchang lai apiangah dil hi siam ni se la, chu chuan van ruahtui tla, luang ral mai mai tur chu a lo khawlkhawm ang a, tin, khaw miten an mamawh tawk tuite thàlin, an ‘pump’ thei bawk dawn a ni. Tin, heng dilte aṭanga tui lo pût hian a thlanga luite tan chuan tuihna a pe tel bawk dawn a ni.

Kan sorkar hian hmun tinah kawng a lai mék zel a. Heng a lei laih vûngte hi awmze nei lo leh a ramngaw tichhe thei zawnga paih darh mai mai lo hian, rain garden siam nan te hian hmang ta hlauh se la, lungte pakhatin sava pahnih kan vawm thla thei dawn a lo ni reng mai!

A pawimawh berah chuan, kan ram hian ruahtui tla luang ral mai mai tur lo khàwl dan a dap a ṭul a, chumi ti thei tur chuan kan sorkar chak tak hi a chét chhuah a ṭul a ni. Sorkarin hma a làk loh chuan mimal emaw, pawl emaw tana tih theih loh thil a nih miau avangin, sorkar a chet chhuah ngei hi thil ṭul a ni. Kan ram hruaitute hian thil dang tam tak an ngaihtuah a ṭul teh meuh mai. Hmasawnna kawng thui tak an ngaihtuah a ṭul a. Sumdawnna lam te, zirna lam te, ram dang te nena kan inlaichinnate leh venhimna lamte pawh an ngaihtuah a ṭul teh meuh na a, he’ng zawng zawngah hian khawvela hmasawn ber ramah pawh lo inhlangkai tehreng ila, kan mamawh bulthum leh a lova kan awm theih hauh loh tui kan tlakchham miau chuan, kan ram hi ram nuam a ni thei ngai dawn lo.

Kan ram hruaitute leh keini mipuite pawh hi kan harh a hun mai a ni tawh lo va, khua kan tlai titih der tawh a ni!

- VL. BELA, President, MEFCOF