BAN TLANG NGE HNAM DANG PASAL?
THUHMA
Pathian Thu ina mihring taksa (body) a tiah hian thlarau, rilru leh tisa te an awm a (1 Corinth 6.19-20; Rom 12.1-2). Chuvangin mihringte hian mamawh (basic needs) chi thum kan nei a, chungte chu thlarau lam mamawh (spiritual need), rilru lam mamawh (intellectual need) leh tisa lam mamawh (physical need) te an ni. Thlarau lam mamawh chu Pathian hriatna leh tihna nun neih a, a ngaihdamna, a chhandamna, a thlamuanna leh amahah hlimna te nei a, thih hnua chatuan nunna vanram beiseina neihte hi a ni. Rilru lam mamawh chu thiamna, finna leh nun puitlinna te a ni a, tisa lam mamawh chu hriselna, in leh lo, ei leh bar, silh leh fen, nupui pasal leh fanau neih a, chhungkua dinte hi a ni.
Heng mamawh pathumte hi mihring nunah hian a inzawm vek a, ṭhenhran thei a ni lo. He article-ah hian tisa lam mamawh, nupui pasal neih chungchang, a bik takin kan nulaten hnam dang pasal an neihna a chhan leh vangte zir kan tum dawn a ni.
MIPAT-HMEICHHIATNA (HUMAN SEXUALITY)
Nupui pasal neih a, Pathian phalnain mahni nupui/pasal nen sex enjoy a, fanau nei a, chhungkua din hun hi Kristian nula leh tlangvalte tan chuan hun nghahhlelhawm ber a ni. Nupui pasal neih hi chi thlah a, chhungkua dinna atan mai chauh a ni lo, mipat-hmeichhiatna (sex) enjoy-na atan a ni ve. Sex hi Pathian siam leh thilpek ṭha, mihring taksain a mamawh lian tak, mihring leh thilsiam nung dangten an taksaa an tawnhriat nuam ber leh hlimawm ber a ni.
Nimahsela, chutianga thil ṭha leh hlimawm chu, mihringte tan erawh chuan nupui pasal inkar chauhva intihhlim tawnna atana hmang turin, a petu Pathianin a ruahman a ni. Nupui pasal ni lote sex hmanpui chu sual a nih tlat avangin (Exodus 20.14; 1 Corinth 6.9; 7.2, etc), ringtu tan chuan sex hman sual inchhirna leh inthiam lohna neih miah lo a, Pathian phalna ngeia mahni nupui/pasal nen thlamuang taka sex enjoy chu nghalhlelhawm tur réng a ni (Hebrai 13.4). Pathian Lehkhabu Thianghlim, Hla Chhuanvawr (Song of Songs) pawh hi Pathian duh dan anga thianghlim taka nula leh tlangval inngaihzawnna, inneihna leh sex enjoy-na hla a ni.
Tisa lam mamawh nupui pasal neih hi ṭhenkhat chuan mahni hnam puiteah hmu lovin hnam dangteah an hmu a ni. Tunlai hian inthlan leh party politics boruak karah hnam dang nupui pasal neih, a bik takin hnam dang pasal neih demna, sawiselna leh sawi chhiatna a tam khawp a, hnam dang pasal nei lo tura infuihna thu leh hlate pawh a tam hle. Ram leh hnam hmangaihna thinlung aṭanga sawi a ni tih hai rual a ni lo. Chutih rualin he article ziaktu hian kan fanute, farnute leh tunuten hnam dang pasal an neihna chhan leh vangte ka theih ang tawkin ka zir a, a tlangpuiin a hnuaia tarlante hi a chhan leh vang nia ka hriatte a ni. A dik ber lo thei a, sawi hmaih a awm thei bawk.
HNAM DANG PASAL NEIHNA CHHAN LEH VANGTE
1. Kan state-ah hian, a bik takin khawpui (urban centre) ah chuan mipa population leh hmeichhia population a inthlau lutuk lo. Ka hriat sual loh chuan, kum 2021 chhiarpui report a la chhuak lo va, kum 2011 chhiarpui hun aṭang khan mitthi zingah hmeichhia aiin mipa an tam zawk emaw tih tur dinhmunah kan awm a. Hmun ṭhenkhatah chuan mipa nausen piang aia hmeichhe nausen piang an tam zawkzia te enin, kan ramah hian tlangval aiin nula an tam zawk tawh mai thei a ni. Chuvangin, nula ṭhenkhat chuan pasal atan an hnampui ngei neih duh hle mah se, in-leng an nei meuh lo tlat a ni.
2. Tlangval tam takte lah chu ruihtheihthil tih chingte leh ngawlveite an ni hlawm a, anmahniin nupui neih an ngaihtuah thei tawh lo chauh ni lovin, nulate pawhin pasal atan an neih ngam lote an ni hlawm tawh a ni. A awmzia chu, tlangval fel aiin nula fel an tam zawk tawh a, nula felte tan mahni hnampui pasal atana ṭha tlangval population-in a daih tawh lo a ni.
3. Kan nulate hi kan tlangvalte ai mahin lehkha zir sang zawk leh thiam zawk an ni tawh a, master leh doctorate te an zir zawh hnuah chuan nula senior lam an ni ve ṭan tawh a ni. Kum lam leh lehkha thiamna lama an rualpui tlangvalte lah chuan nula naupang zawk leh tleirawlte nupui atan an nei duh zawk tlat ṭhin si a, lehkha thiam lo zawk leh kum lama naupang zawk tlangvalten nula lehkhathiam leh senior-te chu an ngam lo leh si a, chuvangin kan nula thiamna sang neite tan chuan an hnampui aṭangin pasal tur an vàn ta a ni. In-leng an nei lo tihna a ni chu. Master leh PhD thleng zir tawh chuan, kum lamah an naupang thei tawh lo a, chuvangin pasal neihna tur chance a tlem tulh tulh a ni. Khawthlang lamah pawh, “PhD or husband” tihin an inzawt ve hial ṭhin. Chutiang karah thiamna lama an rualpui hnam dang mipaten an lo hmangaih ve tlat chuan inhawn a awl ve dawn hle a ni.
4. Thliarkara mahni chauha awm kan ni tawh lo va, khawvel hi global village a ni tawh a, zirna avang te, hnathawh leh rawngbawlna avangte leh, nu leh pate hnathawh avangtein Mizoram pawna seilian; kan State nula an tam tawh a ni. Hnam dangte zinga awm tam an nih a, mahni hnampui in-lengte an neih lo phei chuan, hnam dang tlangval chu pasala neih pawh a nih dan tur a nihna lai a awm ve a ni.
5. Khawvel danga ṭhalaite rilru put hmang angin, kan ṭhalaite zingah pawh hnam inthliarhranna (racism) leh chi inthliarhranna (ethnocentricism) te ṭhansan a, “Van Lal nau anga ṭahna Kalvariah an dang chuang lo ve,” tia zaiin, khawvel ram fa (world citizen) nih mai thlang duh zawkte an awm chho ve ta a ni. Chuvangin anni tan chuan hnam dang nupui pasal neih chu thil ṭha lo leh tih lo turah an ngai lem lo.
6. Fanu ṭhenkhatte chuan an nu leh pate chu mahni hnampui ngei innei mah ni se, pa berin a nupui chunga thunei em em a, duh duha a tirh kual ṭhin dan te, a hauh ṭhin dan leh a khak ṭhin dan te, kut hial a thlak ṭhin dante leh, an hnampui mipaten hmeichhia an en hniamzia leh an hmusitziate an hmuhin, pasal atan mahni hnampui neih chu huphurhna an nei thei a ni.
7. A tawpna, 'Pathian Number' number pasarihnaah chuan, nupui pasal tur hi Pathian remruat, Khuanu Samsuih a awm ve a, hnam dang tlangval chu a pasal atan Khuanu Samsuih a ni thei bawk.
HNAM DANG, NUPUI PASAL NEIH HI THIL AWL A NI LO
Hnam dang nupui pasal neih chu, ram, hnam zia leh ṭawng inang lote inneihna a ni a, chuvangin harsatna leh insiamremna tur tam tak a awm a ni. Thil awl a ni lo. Pasal chhungte leh nupui chhungte inkara intlangnelna leh inlaichinna ṭha neih pawh har tak a ni. Chuvangin, Mara-te tan phei chuan, nupui pasal neihna chungchang bikah chuan, Mara ni lote chu hnam dang miah ngaih an ni vek a, nu leh paten hnam dang nupui pasal neih avanga harsatna awm theite zirtirin an fate an hrilh ṭhin a ni. Sakhua inang lo a nih lehzel phei chuan, harsatna a inbelh chhah lehzual ṭhin. Chuvangin hnam dang nupui pasal neih chu duhthusam ber a ni lo tih chu tlang hriat a ni. A nawlpui chuan nupui pasal atan mahni hnampui ngei an nei zel ang.
“Hnam dang pasal neite chuan an chi leh hnam an kalsan tihna a ni a, chuvangin an fate tribal an ni thei tawh lo ang,” tih; dan leh hrai te thlengin a awm leh a. Chuvangin hnam dang pasal neite chuan chàn (sacrifice) tur leh kalsan tur an nei tam hle a ni. Chuti chung chuan, a chunga tarlan tawh chhan leh vangte avangin hnam dang pasala nei an awm zel ang. An fate tribal ni thei lo a, tribal hamṭhatnate engmah an dawn dawn loh leh an hmuh dawn loh pawhin, “Lungawi zel ka ching ta,” tia an zai theih tho a rinawm a ni. Ṭhenkhat phei chuan tribal ni lo thlan pawh chu an duh zawk mai thei bawk.
Hnam dang pasal neiten kan State politics-ah an luh erawh chuan, party politics inerna hrisel loh leh puitlin lohna leh, hnam feeling leh thikthu chhiatna len em emna kan State angah hi chuan, identity politics khelh a, hnam dang pasal neih an nihna sawisel, sawi chhiat leh dodal chu mi tin khelh (everybody’s game) a ni mai dawn a ni. Chumi chu hre reng chunga party politics-ah an lut duh leh lut ngam a nih chuan lut se la, sawiselna, sawi chhiatna leh dodalnate chu puitling takin paltlang zel an tum mai dawn a ni. Party politics-ah zuang lut kher lo pawhin, hmelhriat leh tawnhriat an neih ṭhatnate hmang ṭangkai a, nation building politics dik – dikna leh rinawmnate nunpui chunga education, health, industry, skill development, etc, etc-ah te ram leh kohhran tan an thawh hlawk thei tho a, politician nih ai mahin hmasawnna an thlen thei phian zawk mai thei a ni.
HNAM DANG NUPUI PASAL NEIH HI
PATHIAN THUIN A KHAP LO
Ezra Bung sawmna leh hmun dang thute ṭanchhanin, “Pathian Thu pawhin hnam dang nupui pasal neih chu a khap a lawm” titute an awm ve bawk ṭhin. Thuthlung Hlui ina hnam dang nupui pasal neih a khap kha, hnam dangte chu Pathian Nung be lotute an nihna kha a káwk ber a ni. Thuthlung Hlui hun ngeiah pawh khan, Israel Pathian be ve tura inhlan Moab hmeichhia Ruthi kha Israel mipa langsar Boaz-a'n nupui atan a neih a, an thlahte kal zel aṭangin khawvel chhandamtu Lal Isua Krista a lo piang a ni. Israel nula Estheri-i'n hnam dang, Persia lal Ahasuera chu pasal atan a nei a, Israel fate chhanchhuaktu a ni ta a ni.
Thuthlung Thar, Kristaah phei chuan hnam leh chi inthliarhranna a awm tawh tur a ni lo (Galatia 3.28). Hei hian ram hran, hnam hran, chi hran leh ṭawng hran a awm tawh tur a ni lo tihna a ni lo. Khawvela ram, hnam, chi leh ṭawng hrang hrang a awm hi Pathian chatuan thiltum leh remruat a ni a (Genesis Bung 11, Deuternomy 2.5; Thupuan 7.9), ram tin, hnam tin, chi tin leh ṭawng tinte chuan inan lohna tam tak nei mah ila, kan inan lohnate chu Krista hmangaihnaa inpawmpui tawn a, Kristaah kan inpumkhat tawh tur a nihzia zirtirna a ni.
Chuvangin, khawvel ram hrang hranga kohhrante chuan hnam dang nupui pasal neite an ensan lo a, hnam dang nupui pasal neih an khap lo bawk. A nawlpui chuan mahni hnampuite ngei an neih a, hnam dang nupui pasal neih an awm pawhin Isua Krista hmangaihnain an hmangaih thei a, an pawm thei a ni. Kan ramah pawh chutiang tur chu a ni. A nawlpui chuan mahni hnampui ngei an nei zel ang. Chutih rualin, a chunga tarlan chhan leh vangte avangin kan hmeichhia tlem te hnam dang pasal neite hriat thiam tum ila, anmahni leh an pasalte leh an fate i ensan lo ang u, kan Kristianpui, kan taksa leh thisen an ni miau si a. Hnam dang mite nupui/pasal atan neih dawn erawh chuan, Kristian, ringtu ṭha ngei neih tur a ni (2 Corinth 6.14-18).
TLIPNA
A chunga tarlan point pasarihte leh a dangte avangin, kan hmeichhia tam takte chuan pasal atan mahni hnampui ngei neih duh hle mah se, an hnampui in-leng nei lo nulate an awm zel dawn a ni. “Pasal atan mahni hnampui ngei i neih loh chuan, hnam dang pasal neih ai chuan, i ban tlang mai tur a ni,” kan ti dawn em ni? “Mahni hnampui i neih loh chuan, i dam chhung zawngin i tisa mamawh sex i enjoy ve loh pawh a pawi lo a, fanaute nei lo a, chhungkua i din loh pawh a pawi lo,” kan ti mai dawn em ni? A va rapthlakin a va lungchhiatthlak (cruel) dawn em!
Ni e, hnam dang pasal neih ai chuan, ban tlang mai thlang thei kan nulate an awm ve ngei ang. Pathian leh ram rawngbawl hna avanga ban tlang tum hmeichhiate an awm bawk ang. Pathian leh ram rawngbawl hna avang ni si lo a, mahni hnampui pasal tur hmuh loh avanga ban tlang mai ai chuan, hnam dang mi pasala nei a, chhungkua din duh zawktute an awm thei bawk. Chuvangin, mahni hnampui ngeite nupui/pasala nei tura infuih reng chungin, a chunga tarlan chhan leh vangte avanga hnam dang pasal nei kan fanu, farnu leh tunute an awm chuan i dem lutuk lo ang u. He khawvela hun rei lo te an dam chhung hian pasal neia chhungkua an din ve duhsak ila, hnam dang pasal an neih pawhin an chhungte leh ram tan malsawmna an thlen ve thei a nih tih hria a, pawm thiam tum ila, ṭawngṭai sak zawk ang u. Chuti lo chuan, hnam dang pasal nei kan fanute, farnute, tunute leh an pasalte leh faten Kristian ram inti; Mizorama cheng emaw, rawn tlawh ṭhin emaw, nuam ti loin an hlau palh hlauh dah ang e.
- Laiu Fachhai