Written by
- K Zothanpara

Mizoram leh hlemhlêtna/corruption

Mizoram mipuiin Mizo ṭawng ang maia kan hman tawh leh kan hriatthiam vek corruption hi mi tam takin Mizoramah a hluar hleah kan ngai niin a lang a; mihring azirin a hluar ti leh ti lo erawh kan awm ang. Hlemhlêtna (corruption) hi mi tlem tê hlâwkna tura ram leh mipui tawrhna thlentu a ni.

Corruption-in a huam chinah ngaihdan a inang lo thei ang. Mi ṭhenkhat chuan sorkar pisaa lehkha (paper), pin leh eng ilo tlem tê pawh mahni pawimawha hman a nih chuan corruption a ni vekah an ngai a ni mai thei; a dikna chin a awm mahna. Mahse, thil tê tham tê mahni tana han hman zauh leh cheng nuai tél mahni tana hman chu a inang lo hle a, ram tana a pawi dan phei chuan a dang hlak hial ang!

Chief Minister ngaihdan

Kum 2013-a MLA General Election neih dawn hnaih kha a ni ta àwm e, Zozàm-in Zotalk an buatsaihah khan tuna kan Chief Minister Pu Zoramthanga hi Pu Sangzela Tlau khan, "Corruption-ah hian fihlîm i inti em?" tiin a zâwt a. Pu Zoramthanga chuan 'Ka fihlim e,' tiin emaw, 'Ka fihlim lo e,' tiin emaw a chháng lo.

Pu Zoramthanga chhàn dan chu, "Corruption-a'n hian mi tinin kan tehna a ni a. Aaaa, sual nei lovah i inngai em, inti ta ila, tu mah hian uire déng hlum tur angin déng hmasa tur kan awm lo tih ang kha a ni a. Entirna'n, kan hun a dik lova kan va hman corrupt ringawt-na pawh, a nih loh leh hetah kan party worker-te duhsak bika kan va tihnate pawh. Tin, chu lovah, thil tam tak corruption hi peon aṭanga chief secretary thleng hian corrupt miah lo an awm em ti ila, office paper pakhat hawn leh pencil pakhat leh petrol man pawh a kal lohna tura kalpui thleng khan, laikîng mei zuih tanna tur awm lo khawp hian kan vai hian kan ni a. Engti kawng mah hian a chung ber aṭanga a tê ber thleng hian, kan vai hian corruption-a free vek hi kan awm ka ring lo," a ti a ni. Kan pawmpui hlawm emaw chu?

Corruption lian leh tê

Sawi tawh angin, thil tê tham lutuk mahni tana hman zauh leh chéng nuai tél mahni tana hman chu a dan a dang hle; ram leh mipui tana a pawi dan pawh a nasa hlei viau. Mipui rilrua a tlâk dan pawh a inang lo viau àwm e. Mipui chan ái leh thil a nih tur ang ni zo lo khawpa sum ṭhâm te, hna thawhna tur sum tam tak tihchingpente leh sorkar pisaa paper tlem tê emaw, pen pahnih/khat emaw lek mahni tana lo hman chu ram leh mipui tan inpawi hleih tak a ni.

Corruption nihna hrilhfiah chiam leh thliar sîn lutuk hi corruption kawng sialna a ni zawk mah thei ang em? Sorkar pisaa paper tlem azawng mahni tana lo hman ve mai leh sum tam tham tak mahni tana hman (eirûk)-te bûkna khata kan bûk ṭhin hian corruption-a do tur ber kan hriat loh phah thei; do turin kan inthlahrun phah theite pawh a ni ang.

Corruption kan hrilhfiah zauh lutuk hian a dona kawngah kan intichêp a, eiruk dona kawng kan tiharsa mai maite pawh a ni thei. Corruption kan tih hian criminal case tling khawpa ei rûk a awm a, Prevention of Corruption Act hnuaia thubuai neihna khawp a awm a; chutiang ni pha lo, thil tê tham deuhte pawh a awm ve bawk.

Corruption a hluar em?

Nula pakhat chuan, "Corruption hi a bo dawn hian ka hre lo a, ka vei peih lo... Sum ei rûk ai chuan kan work ethics chhe lutuk hi ka vei zawk," a ti. Mizote hian corruption kan haw tak tak lo nia ngaihna lian tak a awm. A chhan chu, kan hamṭhatna tur leh hlâwkna tur a nih chuan corruption leh chumi aṭanga hamṭhatna lo kal tur chu kan hnar phal lo tlangpui a, kan duh deuh vek mai nite hian a lang deuh roh. Kan hmaa a lo kalin sawi mawi hrâm hrâm kan tum ṭhin ni pawhin a lang. Tunah chuan corruption hi kan nunpui tawh a, ngaiah kan neih tawh ni berte hian a lang thei hial nia!

Aizawl khawpui chhung bik han mitthlà ta ila. Veng tinah hian a vénga mite leh an ṭhenawm khawvéngte'n eirû nia an rinhlelh an awm vek hial mai thei. Veng ṭhenkhatah chuan mi pakhat mai ni lo, mi sawm chuangte pawh an awm ang. Chutiang chu khawpui dangah pawh an awm nawk ang. Hei hian kan ramah corruption a hluarzia a tilang. An khawsak dan, in leh lo leh bungrua an neih dan, sum an hman dante kan hmu a, kan ringhlel a ni. Mahse, a ei ru ngei a ni, chuta mi chu a ei ru, chumi sum chu a ei ru, chutiang chuan a ei ru, tia han sawi chian theih kan nei si lo. Mipuiin kan rinhlelh tam tak hi chu eiru lo lènin an léng vel ta a ni.

Kan hnathawh dan phung (work ethics) chhia hi a náwlpuia corruption inkhairualna a ni. Sorkar hnathawk bik han sawi ta ila: hna thawh hunbi (working hour) hi sorkar hnathawk zinga 80% aia tlém loin an zâwm lo a ni hial thei àwm e. Chutah chuan sorkar hnathawk a hniam ber aṭanga officer lian tak thlengin an khairual hle. Sorkar hnathawk tam tak hi chuan nipui laia sorkar hna thawh hun chhung (working hour) darkar 8 awmah darkar 7 pawh an thawk lo (an thawhna hmunah an awm lo) hial àwm asin! Pisa kan kal hun leh haw hun aṭang hian a chiang. Hnathawh hun chhung an ei rûk hi sumah chantir ta ila, kum khat chhunga an ei rûk chu cheng tam tak a tling ang. Chutih rualin, hunbi dik taka pisa kai leh haw ṭhin mi eng emaw zat an awm ve bawk.

Corruption nghawng

Corruption hi kan ram leh hnam, khawtlang leh chhungkua ei chhetu a ni a, natna khirh tak a ni. Eirute hrem an ni mang lo a, chu chuan mipuiah zàwi zãwiin corruption ngaihzamna a neihtir lian tial tial niin a lang. Mi ṭhenkhat phei chuan thil nih dan tur ve rengah an ngai hial tawh pawh a ni mai thei. Chu tak chu Mizo hnam tana pawi chu a ni a, corruption hi Mizo khawtlang nun ei chhetu lian ber a ni kan ti thei hial ang.

Eirute hi an fate'n mi zingah leh vantlangah an thuppui tlangpui a, ka nu/pa chu a ei ru ṭhin tiin an sawi ngai lem lo. Mahse, an nu/pa-in sorkar sum a eiru tih erawh an hre ve kar thung. Zu in ṭhin pa-in fapa zu in ṭhin a neih hian a àwm a lawm, tih mai a awl. An lei pathian (nu/pa)-te berin sual lian tak an tih hian an fate thinlungah sual ngaihzamna leh sual tih ve hreh lohna a neihtir theiin a rinawm. Chutiang a nih chuan, eiru an tam poh leh an thlahteah eirûk hreh lo leh thil sual tih pawisa lo an tam ve zel dawn tihna a ni. Chumiin a nghawng ṭha lo tak awm thei chu, sual ngaihzamna, sual huat lohna, dikna ṭan ngam lohna, rinawm lohnate a ni.

CORRUPTION DO

Corruption do hi thil awlái lo tak a nih hmel. Kohhran leh páwl hrang hrangin ngaimawhin an theih ang angin hma an la tawh ṭhin a, sawi pawh an sawi tam tawh. Mahse, a zual tial tial emaw tih mai tur a ni. Corruption do tiharsatu nia ka rin pakhat chu, eiru ni ngeia mipuiin an rin rawn ṭhúm, corruption case nei ngei ngeite pawh thiam loh chantira hrem an tlém lutuk hi a ni. Tun hnai kum khat vel kal ta chhungin Special Court (PC Act)-in corruption case nei thiam loh chantir a nei ta zauh zauh zawk a; a hma phei chuan mipui hian eirûk thubuaia thiam loh chantir tâk sawi tur kan hre meuh lo. Hei hian corruption-a inhnamhnawih hreh lohna leh hlauh lohna mi rilruah a tuhte pawh a ni thei. Corruption do tur chuan court lam an ṭan a ngai a, court-in dik taka ro a rêl theih nan a chhuitute an pawimawh em em bawk a; an ṭan tlàn a ngai a ni.

Corruption ti lo tur leh do tura pawimawh ber chu Pathian ṭih a ni. Chu chuan rinawmna, hnam hmangaihna leh mihringpuite hmá ngaihna a hring thei a; chutiang mi chu an ei ru ngai lo ang.

A lúte an pawimawh:

MLA pakhat sawi ka hriat chu; sorkar hnathawk corrupt deuh deuhte hian an department changtu minister chezia an enthla phawt ṭhin, tih a ni. Dik tak maw? Mi sawi ka hriat dang leh chu: ṭum khat chu department pakhata director-in an minister chanpual tur angin project sum a pawt a, a vaiin minister hnenah a chhûng lut leh si lo a ni àwm e. Chu minister chuan sum beisei lo se la chuan director-in sum ṭhàmna chhan tur chhuanlam a nei kher lo ang.

Eirûkna do tak tak turin a lu ber, chief minister a pawimawh ber a, a dawtah a thachhang dâwltu minister-te an pawimawh leh a; chutiang zelin official lamah a lu ber leh officer-te an pawimawh vek. A lú ber berte hi an hnuaia mite'n an buma an thlim theihna lai a awm ve ang; chutih rualin, a lú berte aṭanga an fîm a, corruption-ah an inhnamhnawih loh a, corruption vèna tihbo an tum tlat chuan zaah zain tireh thei lo mah ila, a tam zawk chu a reh theih ngei kan beisei ngam dawn lo'm ni? Minister chu corruption duh lo tak ni ta se, officer-te'n eirûknaa an bum loh nan an inzir peih a ngai.

Hlemhlêtna chi khat, work ethics chhia leh working hour bawhchhiat nasa lutuk véng turin hnaa tui a pawimawh. Mahni hnaah kan tui a, nuam kan tih chuan hna thawh a nuam em em. Kan hnaah tui tum ila, professionalism ngai pawimawh ila, chu chuan thil ṭha duhna min neihtir ang. Kan hna ṭheuh thawh nuam kan tih miau chuan kan hna pawh a ṭha nge nge. Pisa kal tlai leh haw hmate pawh kan tih loh phah deuh mahna!

Pawimawh dangte:

Corruption do a, kan ram (Mizoram) aṭanga tibo tur emaw, a hluar lutuk tiziaawm turin mi tin kan pawimawh vek. Aizawla veng pakhata mi langsâr tak pakhat chuan an vénga in sak lai pakhat chu kâwkin, 'He in hi... kawngpui a nih hi' a ti e, an ti a; mi titi aṭanga ka hriat a ni a, a tak tak a nih leh nih loh ka hre lo. Mahse, kawngpui hmanga in satu nia a sawi chu in an luah luh meuh chuan veng chhungah a tlatlum leh viau tho niin an sawi a; eirûk thubuai a neih kan hre hek lo.

Mipui hian eirûk thubuaia thiam loh chantir emaw, hrem emawte mai bakah, eiru ngeia kan rinhlelhte hi kan ngaihsan loh a, kan pàk loh ngam a ngai. Tunah chuan eiru nia kan rinhlelh ngei ngeite pawh khawtlangah an la zalên em em a, an tlangtla em em a, mipui vantlangin thinhrikna kan nei lo tlangpui niin a lang.

Eirûkna do tur hian kohhran te, YMA te, pawl dang dangte pawhin pawimawhna leh tih theih an nei vek. Hun remchang a awm a, Pathianin rem a tih chuan kohhran leh YMA tih theihte a hranpain ziah leh kan tum dawn a ni.

- K Zothanpara