ûM BO CHIAH ILA?
A KAMKÊUNA
Kum 1986-a Dr. Sellappan Nirmala, female sex worker pakhat Chennai-a miin India ramah HIV a kai hmasa ber tih hmuh chhuah a niha a enkawltu tur Dr. Suniti Solomon Chennai ami ruat a ni tih thute kan hriat tirh khan thauah a man a; kan ṭim uai uai a nih kha! Kum 1920-a Democratic Republic of Congo-a HIV hmasa ber hmuh chhuah a nih hnuah keini India ram thlengin kãi an awm ve ang tih kan rin phak loh lai a, khatiang chanchin kan han hria khan rilru a khawih takzet a; ngaihtuahna a tikal thui hle.
ENG NGE A NIH?
Human immunodeficiency virus (HIV) hi mithiam zawkte aṭanga kan lo hriat hmasak danin chawplehchilha thih nghalna ni lo mah se, tihdam theih loh, zawi zawia ruhkawl hlang ringawta rãwp ralna a ni tih hriat a ni a; hei vang hian kan ṭihkhai hle a nih kha! India rama vei kan neih tirh khan, "Mizoram chu Kristian tamna kan ni a, Pathian malsãwm ram kan ni bawk a, HIV hi a lo thleng ve ēm lo vang," kan tih lai mekin a hnu lawk October, 1990 khan Mizoramah HIV case hmasa ber kan nei veleh ta mai kha a ni a, ngaihtuahna a buai duh kher mai!
Khatih lai khan kan ramah HIV patient enkawl thiam nãl (expert) an la awm si lo. Engtin tak ni ang maw? Kãi ve palh a hlauhawm duh kher mai! Kei phei chuan HIV+ kai ve ka inring phal ngai lo. HIV+ kãi loh nana kaihhruaina WHO-in a duante pawh ka chūl bel ṭhin hle a, ka invêng uluk ṭhin hle.
KA TAWN HRIAT
Hetianga HIV+ vei mekte ka vei êm êm lai hian hmeichhe pakhat, pian nalh leh hmel ṭha tak, zei si; ṭawng lamah pawh buai der si lo ka tawng fuh nawlh mai! Chutih laiin a hmangaih ber leh duh ber ni awm takin min be tak seuh seuh a, ka chanchinte min zãwt zãu zel a; a duhawmin a ngainatawm kher mai! Mahse, nupui fanau nei ka ni si; rilru ngaihtuahna a buai duh hle mai. Ka rilruin - "He nula hmelṭha leh piannalh tak hian min han hmangaihin min neih hial duh ta thut mai se, ka nupui fanaute sazumeidawhsanin ka ūm mai dawn em ni ang?" tihte chu lungphu thaw hulh hulh chunga hisapin rūnlum nuthãi sirah laikhum zãlin zan tam ka inlet kual bat bat ṭhin. Ka nupui lah chuan ngaih ṭha vak lo chungin min en leh vung vung ṭhin a, ka khawngaih lãwk rilru thei hle. Chutia kan inchūl nel hnu chuan chu lasi nula ianga sakhmel mawii chu ka bula min pui turin ka sawm fiam a. Ani chuan, "Ekhai! Sir, keini ang duang puihte i duh a nih phawt chuan ka pui êm êm ang che, mahse, thiam ka nei tlêm a, min kawhhmuh chawp zel a ngai ang, i duh dan danin min kãihruai dawn nia," a ti a. Ka beisei phãk baka min chhan ṭhat avangin ka phūr tawh lutuk chu ka taksa pumin a hit chhuak nghal chuaiin ka hria. Nuam veng veng tak a ni.
A tuk aṭang chuan ni tin a hun taka lo kalin min pui ṭan ta. Mahse, a inngaihtlawm aiin engkimah hnathawh danphung a hriain a zei ēm ēm a; ka mamawh fawmkhawm kawngah pawh sawi ngai lovin ka hmaah hian dawhkan mi buatsaihsak ṭhin a, ka novah hian a liam reng emaw tih mai tur a ni. Ka ngainatna a zual telh telh a, inthunun har ka ti ṭhin hle.
Ka awmdan leh mitmeiah amah ka ngainatzia a hre chiang hle a ni ang, ni khat chu tlai lam tawhah hian "Sir, engkim tlang takin ka hrilh ang che, kei chu inbum te, dãwt sawite ka duh lo; mi frank ka ni a, sual hle mah ila, thudik hi ka ngaina a ni, chuvangin, min ngaithla lawk thei em?" a ti a. "Thei tehreng mai, i sawi duh chu zep nei lovin sawi rawh," ka ti a.
Ani chuan, "Sir, i mi en dan leh rilru put hmang hi sawi chhuak rih lo mah la, ka hrethiam vek; min duhin min hmangaih a, min neih hial pawh i duh tih ka hria, mahse, maw... sir, nula ka ni tawh lo va, nula-2 ka ni tawh zawk, sawi hreh viau mah ila engkim ka hrilh tlang ang che. Ka pasal hi khawvêla ka duh ber leh hmangaih ber, tar kūn khūp bihela fanau maltluan chawi dun tura ka thlan a ni a; kan inneih ni pawhin nuam ka tiin ka hlim hle. Mahse, kan han innei zo tē tēa kan inneih thutiam nghet taka ka ngaihte kha phatsanin mi dang min kawpsan ta a. Kum tam tak dawhtheihna nen rilru na takin a sim leh mai beiseiin ka nghak fan fan a; fa 2 hial ka neihpui hman a. Mahse, a khawsak dan a rūka ka chhui chian hnuah ka ngaih ṭha thei lo chu a rukin ka in-test-tir ve ta a. Ka hlauhthawn lãwk ang ngei chuan HIV+ ka lo ni ve reng mai a, a thawktute lah chuan 'i pasal aṭanga i kai ngei a nih hi,' an ti a, a hnu lawkah ka pasal duh tak chuan min hnawtchhuak ta a. Chuvangin, mi nun beidawng, tu m'a neih leh duh tlãk pawh ka ni tawh lo, chubakah nupui fanau nei i ni a, beidawng hle mah ila; tu mah neih ka tum lo, keimah avanga mi dangin he ka natna ang an tawrh ve hi ka ngaingam thei thawt lo a ni," a ti a.
Chutia a sawi zawh chuan, amah anga HIV+ vei ṭhian a nei em? Tih ka zawt a. Ani chuan, "Nei e, mahse, a hming leh vēng kimchang erawh sawi a rem lo. Ani chuan tun thlengin tu pawh, mi pã pawh, tlangval leh vãi pawh a la kawm serh chuang lo, 'Keimah ringawtin HIV+ vei ai chuan hre reng chunga min kawp duhtu chu ka kawp char char dawn, ka thih hmain a theih anga tam kai darh ka tum' a ti a. Ṭha taka ka hrilha ka zilh lahin engah mah a ngai si lo, mahse, kei chu ani ang ka ni ve lo, chuvangin, ṭha takin ka kiansan mai ang che," a ti a. A thusawi chuan ka lung a tichhiain min vêl nasa hle. A tawpah, "Mami, i dikna leh rinawmna hi ropui ka va'n ti tehlul em! nangmahah hian Isua nungchang dik tak ka hmu...i ṭhiannu ang ni la, ka him dawn bik si lo; i mamawh hun apiangah min rawn pūr ṭhin la, i pa angin min en la, i hnukchah thlengin ka thlahthlam lo vang che," tiin ṭawngkam ṭhain ka thlah a, a mamawh tãwk fang sum hmanchawp ka pe a, lainat taka thlir zui vawng vawng chungin ka thlah liam ta. Thihna hlim kawr ruam a zawh ni erawhin ka kal thei lo hlauh mai a; tun thlengin ka rilru a dam thei lo. A va'n pawi vawng vawng tehlul em!
MSAC-IN HMA A LA
Kum a lo inher liam zel a, HIV+ vei an rawn pung chak hle. Health & Family Welfare Secretary kaihhruaina hnuiah July 22, 1998 khan Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) hial a lo ding ta a. Anni hian taima tak leh rim takin HIV darh chak lutuk tur vengin an thawk ṭhin a, an fakawm hle. Dec-2016 a lo thlen meuh chuan Mizoramah HIV+ case 13,040 kan lo nei hman reng tawh mai, tunah phei chuan mi 21,538 an tling tawh, thihpui tam tak an awm tawh bawk. A va'n rapthlãk tehlul êm! India ramah Nagaland khi kristian tam berna 87.9%, niin Mizoramin 87.2% niin kan dawt a, 2018-19 chhung phei kha chuan HIV+ vei thar mi 2,557 kan nei a, HIV prevalence rate 2.04% niin India ram state zawng zawnga sang ber kan ni a, Nagaland pa 3-na niin Kristiam tam berna state-te dinhmun mek hi a zahthlãk takzet a ni.
Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) tarlan danin kum 2006-2019 chhung khan HIV+ case aṭanga 67.21%-te chu sex hman vang niin, 1.03%-te chu homosexual vang a ni a, 28.12% chu hriau thianghlim lo inhmanṭãwm vang a ni. HIV/AIDS vei mêkte hi kum 25-34 tam berin za zela 42.38% an ni a; kum 35-49-in dawtin za zela 26.46% niin kum 15-24 chu za zela 23.03% an ni.
Ngun takin han chhūt teh, HIV+ tam chhan ber khi Sex hman vang a ni. Zir chianna aṭanga a lan danin nuthlawi aiin tleirawl zirlai stage hrang hranga mi an hlauhawm zawk nia sawi a ni. Hengho zingah hian mahni chauha HIV+ vei ai chuan a tam thei ang ber veipui tur duha vãk ruai tam tak an awm ngei ang. Ka ṭhiannuin a ṭhiannu chungchang a sawi tãk pawh khan a thih hma khan mi eng zat tak kãi darh hman ang maw? Ngaihtuahna a va tithui tehreng êm! Chuvangin, sex i hmang duh a nih pawhin CD hmang mai ṭhin la, HIV+ vei lai ngei pawh pãwl la, i fihlim thei ang. Mipaho hian CD hmang zel thei sê'ng chuan sex hman avanga HIV+ inkãidarhna rate hi a bo duak thei ang. Chuvangin, CD hman mai hi a him a, englai pawhin CD10 vel tal hi hand sanitizer kan pãi ang hian pãi ṭheuh ila, a hun leh hmun takah hmang ṭhin ila, kan him tlanna ber a ni ang.
Hetiang bawk hian damdawia inchiu ṭhinte pawh hian hriau tharlam chauh hmang ṭhin turin englai pawhin hriau thar pãi reng mai se, a nih loh vêk pawhin MSACS lam hian CD a dah ṭhinna hmunahte hian hriau thar dah ve mai ṭhin se. Mahni anpui kawp chingte pawh hian kawp tur dik tak zawk kawp mai se, tun ai hian hriau inhmanṭãwm leh homosexual avanga HIV+ inkaichhawnna hi a ziaawm ngei ang.
A TLÃNGKAWMNA
South Africa hi khawvela HIV vei tamna ber niin, mihring 7.5 million awmin HIV prevalence sãng ber 27% an ni. Western & Central Africa-ah khuan HIV vei awm zat chu 4.9 million an tling a ni. India ram hi khawvela mihring tamna ber dawttu niin Mizoram mihring nuai 12.6 awrh chenna hi HIV Prevalence rate sanna ber kan ni a, a zahthlãk takzet a ni.
Hei vang hian HIV+ vei tih tlēma he natna chimawm tak hi ūm bo a nih thuai theih nan MSAC chuan, kumin aṭanga ṭanin kum 2030 thleng kum tin 80% -a hniam turin beihpui a thlak nasa lehzual dawn a ni.
Social media aṭang leh a taka HIV+ vei mekte ka hmuh hian ka khawngaihin ka lainat êm êm ṭhin! Chuvangin, mahni chauha HIV+ vei ai chuan Zoram mipuite hian covid-19 pandemic kan helhkama kan vei tlang ṭheuh ang khan, mut mawh hnãr mawhah neiin vei tlang ṭheuh ila, li thūk lai ber mahni chhungkua ṭheuhah leh khawikipah pawh hian awareness nei tam ila, tun ai hian hma kan sãwnin zãwnghri (smallpox) angin HIV/AIDS hi kan ūm bo theih hun a awm ngei ang.
- Dr. C. Lalrampana