Written by
- K. Remruatfela

REMNA NI INKHAWMA KAN CM THUSAWI KHA!

Ni 30 June, 2023 Remna Ni lawmna inkhawm Vanapa Hall an neih tuma kan CM zahawm takin Remna Thuchah a sawi kha Youtube lamah ngunthluk takin ka lo ngaithla ve a. Youtube aṭanga a thusawi vawi tam tak ka thlir let hnua a thu keuh thluk dan ka hriatthiam dan ber chuan- Mizote hi India Independence Act, 1947 ah khan kan tel ve lo va, British hunlaia Excluded Area-a dah kan nih avangin British-India ah tel ve lovin a hrang hlakin kan awm a. Indopui pahnihna a lo zawha British-in India a lo chhuahsan takah kha chuan Lushai Hills (Mizoram) kha tu m'a awpna hnuaia awm ve lo (Political Vacuum) kan ni a. Kan ram hruaitu hmasaten kan ram awm dan tur an ngaihtuah mek laiin, vawilehkhatah India Constitution hnuaiah rin luh kan ni ta phut a. Barh luih constitution hnuaia awp kan nih avangin loh theih loh avangin Pu Laldenga ho khan tharum hmanga zalenna sual a ngaih phah ta a ni, tih ang zawng khan a sawi niin ka hria a. Kan CM thusawi hi Youtube lamah en let theihin a la awm reng a, lo ngaithla ve ṭheuh ula ka duh hle mai.

India union chhunga Zofate rin luh kan nih dan chungchangah hian tun hma aṭang tawh khan sawi dan chi hrang hrang a awm ṭhin a. Kum 1960 chhoah phei kha chuan ngaihdan mak tak tak – Mizote hi awlsam tea independent thei reng kan ni a, nimahsela kan hruaitu hmasate khan India rama beh an duh avangin kan ni ta lo tih te, kan duh chuan British Crown colony anga awm thei kan ni a, kan hun ṭha kan bawlhpelh ta a ni tih ang zawnga thu veivung a tam ṭhin hle a. Heng thu leng vak hrang hrangte hi tun hnua ngun taka han zirchian hian a nihna takah chuan politics hmanga thluaksukna, mi rilru sukthlek hruai danglam tumna a ni tih a chiang chho hle. Kha Remna Nia kan CM thusawi pawh kha Mizo mipui leh la inzir chho mek, zirlai tam takin an ngaithla si a. Nakin an ṭhanlen zelna kawngah thudik hai chhuah kawnga harsatna an la neih lohna turin thil awmzia hrilhfiah hi ka mawhphurhna ve liau liauah ka ngai a, hetiang hian a tawi kim thei ang bera rawn sawifiah ka`n tum ang e.

Kan pi pute kha ram chin hauh an tina em em a. An sai ram chhuahna hmuna hnam dang lo inzar pharh zelte an hmuh khan nasa takin an do let ṭhin a. Chutianga vawi tam tak chet an lak ṭhin avangin kumpinu sawrkar chuan rorelna mumal zawk nena awp beh law law chu a tum ta a. Chumi bawhzui chuan ni 6 September, 1895 khan Governor General of India-in-Council chuan Lushai Hills (Mizoram) chu British-India hnuaia awp kan nih thu a puang chiang ta a. Amaherawhchu, hnam mawl mai kan la nih avangin hnam fing tawh zawkte laka min humhim nan India sawrkar Dan (Act) 1919 chang 52(A) 2-nain a sawi angin hnam hnufual “Backward Tract” tih zingah min dah tel ve a. Ni 3 March, 1936 khan Government of India Act, 1935 behchhanin British sawrkara Order-in-Council chuan ‘Backward Tract’-a awm zawng zawngte chu ‘Excluded Area’ leh ‘Partially Excluded Area’ ah a puang a. Mizoram (Lushai Hills) pawh ‘Backward Tract’-a puan kan lo nih tawh avangin ‘Excluded Area’ chhunga dah ve nghal kan ni. Kum 1947-a India ramin British Sawrkar laka zalenna a lo hmuh a, India Independence Act, 1947 duan a lo nih khan Section 2 (1) behchhanin Mizoram pawh chu India sawkar tharah dah luh ve nghal a ni a. Chuta ṭang chuan British sawrkar, kumpinu awpbehna lak ata kan talchhuak ta a ni kan ti thei ang.

“Excluded” awmzia chu “huam tel ve loh”, “daidan hnan” tihna a ni a. Assam Assembly-ah pawh aiawh kan tir ve ngai lo va. Assam Governor chuan a hranpa ngatin min awp a, Governor aiawhin Superintendent-in Dictator-in min awp ta a. Assam MLA-ho Dan siamte chu hnam lo changkang tawh zawkte mila siam a nih ṭhin avangin, chu'ngte laka min humhim nan chuan Superintendent (Bawrhsap) in Mizorama hman ve a remtih chinte chauh loh chu kan hmang ve ngai lo a ni. Heti a nih vang hian mi tam tak chuan Mizote hi British-India ram awp chhung ni ve lovah an inngai ṭhin a. Nimahsela, thil awmzia dik tak zawk chu Excluded Area-a dah kan nih chhan ber chu khatih hunlai khan Mizote hi hnam la changkang lo tak leh mawl tak kan la nih avangin Assam tlangmi, pianphunga puitling tawh zawkte nena Dan rorelna khata awm tlak hrih lova min ngaih vang leh, kan la phak lo deuha min awptu Kumpinu Sawrkar khan min rin vang chauh a ni a. British-India ah kan awm ve lo tih lam a kawk lo!

British sawrkarin India a awp lai chuan Official te, tangkate pawh India sawrkar tangka lo chu a awm ngai lo va. Chuvangin India a indan (independent) thleng khan, Mizorama sawrkar hnathawk zawng zawng, Mizo leh hnam dangte pawh, India sawrkar mi rawih vek an ni. Tin, kum sawm dan zela mihring chhiarpui (census) India Sawrkarin a siam thu ah pawh, Mizoram mipuite chu chhiar tel an ni ve ziahin, India ram mipui tam lam ziahnaah pawh telh zel ṭhin a ni bawk. Thil chhinchhiahtlak tak chu British-India chhunga mite chauh hman tura an duan ‘Indian Penal Code, 1860’ hi Mizoram chhungah hman ve a ni tlat a. Chutiang a nih vang chuan Tribal Areas te hi Excluded Area-a dah ni mah ila, India rama awm tho kan ni a, British–India kan nihna a khawih buai pha chuang lo tih kan hre thei ang. Heti teh nuaih a nih vang hi a ni mahna; Mr. SK Chaube pawhin, ‘This peculiar legal status of the area was ended only after the transfer of power’ tia a lo sawi fo ṭhin ni!

Chutiang chu thil awmzia a nih avang chuan Excluded Area hnuaia dah ṭhin kan nih vang ngawta Mizote hi British-India chhunga awm ve lo anga inchhuah ṭhin hi zirtirna dik niin a lang thei lova. India independent tirhin Mizote hi tu m'a awpna hnuaia awm lo ‘Politcal vacuum’ anga inchhuah phei hi chu thil awmzia hriat chian tawk loh vang a ni tih a lang chiang em em a ni. British-India hnuaia awmsa kan nih avangin India Independence Act, 1947-ah khan Mizote awm dan tur chu rel felsa vek a ni tawh a. Heng zawng zawng ngaihtuah hian kan zalenna auhla kha belhchian a dawl réng em tih hi ngaihtuah tham tak a ni. India Danpui hnuaiah hian hnam tlem zawkte tana hamṭhatna leh humhimna thu hi a tam em em a. Kan khawrhchhuah thiam leh thiam lovah a inghat thui hle. Chuvangin, Mizo identity vawng nun tlat zelin, India Danpui hnuaia kan chanvo te haichhuak zel turin i ṭang sauh sauh zawk ṭhin ang u.

- K. Remruatfela