Chhiarkawp thiam tùrin… Khúta Ṭangin Aw…

“Mathe” kan tih ṭhin, a hnua “Match” tia kan lam leh ṭhin, intih páwl sàn deuh hnua

“Math” kan tih deuh ṭãlh ṭãlh hi, hé…tah, a lèra thiam tum chi a ni lo—khútah, a bul aṭanga thiam ngai chi a ni tih ka’n rawn sawi te’ng. A lèr ka tih hi, khítah, B Sc, MSc lam ni loin, páwl sàwm ka sawina a ni. Bànsan ngawt theih loa tui lo chung chunga inzirtír chiam hi a hahthlâk tih sawi ka tum a; chumi chhâwkna chu a awm dah law maw … tih lam a ni ka sawi dáwn ni.

Páwl sàwm zirlai hi kum 20 dáwn ka ho ve ta. Ka pa (P Siamhránga) phei hi chu, kum 2014-a Chhiarkawp zirtirtua pension tawh kha a ni a, a pension aṭanga kum kaw hnu thleng pawh hian, a thawh ṭhinna sikul—Govt Mizo HS-in an la ruai ta reng a. A sawi fo chu, ‘Pá-ngá hmun khat pàngá … tih tal hi chu rawn bel hãwm se la aw…,’ tih a ni. A takin ka ṭâwmpui khawp mai.

Páwl sàwm zir ve uai(h) tawh, pali–pakaw hmun (time table) thiam loa páwl sàwm nih ve satliah ’ngawt hi, a nihin a ni sawm sarih lo! A nih leh tunge kan mawhpuh ang? Elementary (pawl hniam lam)-ah an zir lo em ni, ti ila, an subject ngaihpawimawh ber a ni tho si a. An zirtírtute em ni mawhpuh tùr? Ni ngawt lo e—an zirtu leh zirtírtute pawimawh dàn hi a inzah rengah ka ngai.

Naupangho bula ka sawi fo chu—‘Hriatna, thiamna (knowledge) nei tùrin lehkha hi zir rawh u. Zir sàn ringawta doctoral degree nei zawng zawng hi mi lehkha thiam an ni lo!’ ti ten ka sawi hial ṭhìn. Chhawr tlâk, hman tlâk, thiamna nunpui, a ngaihna hria leh a nacháng hria hi mi lehkha thiam an ni. PhD nei zawng zawng ka tihna ni loin, màwl muk khawpa PhD hi àwm theih a nia! Chhawr tlâk loh, mahni line/subject lâk bâk hre lo, ningkhãwng hre hauh loho hi, duh aiin kan ngah ṭêp tawh! Nih ve loh a ṭha ang!

Chhiarkawp bawk chu, Simple pass-in … leh, an zirtírtuten internal mark an pêk ṭhat avànga rawn páwl sàwm ve hlawlho pawh hi kan ngah ṭan riau!

Ṭum khat chu páwl sàwm ni ve uai tawh, plus (+) into minus (–) equal to minus (–) tih hre chiang ‘leh lutk’ hi ka zirtír alãwm maw le. A hre mah mah kha a hahthlâk a …

–2 leh –3 a chawk a. A chawh chhuah zah ka zâwt a:

‘Sir, 6 ka hmu chhuak’ a ti!

‘A nih leh Vawkpui pahnih leh vawkpui tho pathum i nei a, a vaiin eng zât nge i neih?’ ka ti a.

‘Vawkpui panga,’ a ti tho si!

‘Chuti si, engati nge hetia i chhàn si?’ ka ti.

A ni chuan, ‘Sir minus (–) into minus (–) chu plus (+) a ni a…’ a ti.

‘A nih leh, khawnge into (X) chu?’ tia ka zawha min chhànna chu, ‘Ka hre bîk nâng!’ tih a ni!

Duh ang zawng zawng leh lung ti léng zawng zawng sign (+/–) hman hi Mathematics dànin a remti lo. A dàn neih sâ zawm kha alãwm kan zir tùra chu! Essay ziaha zawhna chhàn chiam chi pawh a ni lo! Phuahchawp a thiang ve tlat lo. Kum zabi-ah pawh a minus záwng, Isua pian hma kum zabi 600 chhoa Pu Pytrhagoras-a ten dik lo thei loa ‘theorem’ an lo hmuh chhuah tawh, ‘Pythagoras theorem’ ziaka an lo dah dîm diam tawhte kha an zah lo êm êm ê … te hi ka ti ṭhë—a cháng chuan! An rawn tawngpáwng -paw phuah chiam ṭhìn a!

Chhiarkawp thiam tum hi, a lèra tuition kala inthiamtír tum chiam chi a ni lul lo … tih hi, Elementary zirtírtute leh a zirtu, zirlai naupangte hian kan hriat a ṭûl tak zet. Inlâk tûnlai nán leh sum neih in-show tum nána tuition inkaltír pawh hi kan awm ta em ni aw … te ka ti hial ṭhin nia! Thil intih hmuh chî a va’n ni lo êm!

Ka sawi tawh khí … kum heti zah tuition kan pe ve ta. Kei ngei pawh hi ka pa tuition aṭanga Matric-a Mathematics subject bîka pass ve hrãm ka ni mai a—inchhuang tùr rêng ka awm lo. English te leh a chhiar chî, SS-ah te chuan ka ti ṭha ve thei lutuk. Mathematics hi ka hre thiam hlawl ṭhin lo a! Hrehawm ti rêng rêngin Maths class-ah ka ṭhu ṭhìn. Vawiina ka subject thiam loh ber ka zirtír ve tâk hnu hian, ka hrehawm lo tawrh ṭhin ang kha naupangte hian an tawrh ve ka hlau tak zet a; hre thiam loho hre thiam ni hian ka inhre ve khanglang fo.

A dika dikin—tlang deuhin sawi ta ila, kan fate, kan naute Mathe' zirtírtu tam zâwk hian Mathe' hi an thiam leh lutuk a, naupang hre thiam lo an hre thiam lo ṭhìn! An nihna, an dinhmuna indintír an harsat fo nia hriatna te ka nei ṭhìn. ‘A ni mai alãwm,’ kan tih ṭhin hi, naupangho tán chuan a lo ‘ni ve mai’ lo ṭhìn tih te hi hriat a va ngai êm! A nih loh chuan kan class hi an ning ngawih ngawih ang a; an hmél huat ber putu pawh kan ni hlauh thei a nia!

Tui lo intui luihtír tum hi thil hahthlâk tak a nih mai bâkah thil tih chi pawh a ni ber ngai lo! Ka fapa páwl thum zir lai hi, phone-a Roblox khelh zirtír a ngai lo a, YouTube en dàn pawh hrilh lohin a thiam mai. Hun ãwl a neih chuan khelha en a tum zêl. Engati nge? A khelh dàn a thiam a, hrilh lohin amahin khèlin a en thiam tlat alãwm. Mathematics pawh, ‘Chawh tam a pawimawh. Chawk tam rawh!’ inti eng ang mah ila, a hriat thiam tlat loh chuan engtin nge a chawh tam peih ang a, engtin nge a tui ‘luih’ theih ang? A chawh dàn a hriata a kal phung a hriat thiam phawt a ngai alãwm.

Chû ‘hriat thiam tír’ chu, zirtírtute hian ‘kan hna pawimawh ber’ a ni tih kan inhriat a va ngai êm! Hriat thimtírtu hna thawk kan ni tih inhre loa hlawh lâk ve ringawt pawh zak ngam tùr kan ni! Khútah, Elementary level aṭanga intuitír ni loin, hriat thiamtír a, kan hlawh lâk chhan, chhùn thingpui inna man kan hmuh chhan, kuhva leina tùr pawisa kan neihna chhan hi kan inhriat a ngai tak zet zet a nia aw…

Tûn hnaiah, zirlaiten an zir mêk (subject) aṭanga ‘Mathematics tih bàn thu’ a léng an ti emaw ni? A tak tak a ni em, ka hre lo. A nih vaih chuan, a va han ṭûl loin zirlaite hian, a hnam ang paw’n a va han pawiin kan va han tuar tlawk tlawk dáwn tak êm! Páwl sàwm hnuai lam hian Mathematics hi an zirlai (subject) aṭangin bàn ngawt se la, engtin nge Competitive exam an hma chhawn ngam ang? Exam apiangah, “Class X level Maths” an tih zêl tawh hi. Tih bàn chî a ni lul lo! A ngam pawh a ngamawm lulai lo lutuk!

Eng ang pawhin Science lâk chhunzawm tum loin páwl sawm pakhatah Arts emaw Commerce emaw Home Science emaw lâk tum eng ang mah se, nakinah huan lo ram teh ngaih ṭum te, in sak hun te, almirah siam hun te, an barrel-a tui litre leng zât teh hunte an la nei dáwn. Chûng hunah chuan, zir loa an bànsan tâk hi an la ngai ngawt ang! Thluak sawizawi nán hrim hrim te, hisáp neih nán te leh sumdàwn nán paw’n a ni ang—chhiarkawp hi nuna bet tlat a ni, tih hi, páwl sàwm an zir chhuah hma tal hi chuan, zirtírtute hian i hre reng lul teh ang u, tiin ṭhahnemngai takin ka áu a ni!

Chuvàng rêng chuan alãwm ka tih—thiam lo deuh deuhho hi, High sikul rawn kaltír ve satliah ngawt loin, páwl hniam an nih lai aṭang hian, khíta an hriat tùr hi rawn hriattír tùrin, Elementary sikula Chhiarkawp zirtírtute ka chah nawn awn awn che u a ni e.

–Zirsangkima