TUTE NGE KRISTIAN DÃWIZEP?
A KAMKĒUNA
Kum zabi khatna lai ata tun thlenga thumal lãr tak leh mawi tak bawk si chu ‘Kristian’ tih hi a ni a, Bible-ah he thumal hi vawi thum hmuh theihin a awm. Thumal pawimawh tak leh hlu tak ni mah se, ring lo mite’n Isua hnungzuitute koh el nana an ṭawngkam hman leh leklam ber a nih avangin Isua ringtu intifekfawn leh duh ulukzual (extremist believers)-te chuan tun thlengin ‘Kristian’ tia koh aiin Messia hnungzuitute (Messianism) tia an sakhming vuah leh koh an duhin an ngaina zawk ṭhin. A fawrzual deuhte phei chuan “Kristian kan ni lo, ‘Messianism’ kan ni” an ti deuh ngalh fo mai. A engapawh chu ni fahmiang, Mizote hi Kristian vek kan niah ngai ila; kristian zaah 87.16% vel kan ni a, India rama Kristian (Messianism) tamna ber dawttu kan ni mek. Kan lan danah chuan kan itawmin kan va han hlu vet vet tak em! Kan huaisen hmelin Uirenu deng hlum tlak ṭhiau niawm taka tha kan nih hmel hle mai! (Tirh 11:25; 26:28; 1 Pet. 4:16).
A NIH ENG NGE KAN AN?
Mizo hnahthlaka chhiar hnam hlawm leh a kalpui tenau zawng zawngte hi Mizo tih hian a khaikhawm vek a; chungte chu tute nge kan nih a, eng zat nge kan nih kan tih chuan Mizo hnam hlawm lian hrang hrang 46 chuang zet leh a kalpui hnam tenau/note eng emaw zatte nen, chungte chu Mizo tih hian min khaikhãwm vek niin kan chanchin hluiah tarlan a ni. A tirah thingbul lungbul bia, mi lu la hnam ni mah ila–January 11th, 1894 sap missionary lo luh achin vawiin thlengin Kristian kan ni ti ila a dik zaw ber mai awm e. Kum 129 zeta upa Kristian kan ni tawh a, a lãwmawmin a ropui hle mai! Kristian kan nih hi kan chapopui vang nge, a ṭha zawng leh ṭha lo zawng lamah pawh, engpawh ti dawn ila kan ṭawngkau chheh tinah "Kristian" kan nih thu kan chhuanlam a, a taka Pathian thu nunpui ziktluak ngam dēr chuang si lo hian kan nun pumpui hi kan hmang ṭhin ni berin a lang. Chungte chu engahte hian nge kan chhuanlama kan chapopui le kan ti a ni mai thei, hengah hian maw le:-
Sual inngaihdamsiak nan, thinlung taka inngaidam chuang si lovin;
Intih Pathian thu awih nan, a taka awi dēr chuang si lovin;
Eiruk thup nan, eiru lo chuang dēr si lovin;
Uire thup nan, uire lo chuang dēr si lovin;
Inhmangaih awm taka lan nan, inhmangaih chuang der si lovin;
Ram, khawtlang, chhungkua, mimal, unau hmangaih awm taka lan nan, a taka hmangaih tak tak chuang der si lovin;
Pawl, kohhran, NGO, Pressure group, association, hmangaih awm taka lan nan, a taka hmangaih der chuang si lovin;
Zu, ruihhlo leh zuk leh hmuam hnualsuat anga lan nan, a taka hnualsuat der si lovin;
Mahni kristian puite lainat awm taka lan nan, lainat tak tak der si lovin;
Zangnadawmna lem mamawh awm lo taka lan nan, a taka beisei lo ngam der si lovin;
A langa ṭha awm taka lan nan, a taka ṭha der chuang si lovin;
Mahni hna ai kal lak duhawm lo taka lan nan, a taka aikal lak loh phal der chuang si lovin. etc.
ENG NGE KAN HLAUH?
Tarlan takte khi ngun takin han bihlet teh. Kan Kristianna rei tawhzia khi, kum 129 zeta upa kan ni ta. Kan kristian rei tulh tulh a, kan sual tulh tulhin kan phakar tulh tulh zawk a ni lo’m ni? Pathian rawng kan bawlna kawngah leh huaisenna kawngah pawh hian kan dawi tual tual niin a lang. Kan kristian nihna hi káwrah kan hmang a; chinghne beram vun sin ang maiin kan khawsa zo ta. Kan ṭhenawm state Manipur-ah chi leh chi innghirnghona avangin ni 60 chuang zet tharum thawhna a thleng ta a; mi 138 chuang zet nunna chan an awm tawh. Khaw 200 chuanga in 7000 chuang hãlral tawh niin, Pathian Biak in 259 chuang leh thawktute chenna in nen a vaiin in 359 vel halral a ni tawh bawk a; mihring mahni in lum luah ngam lova tlanchhia mi 41425 chuang zet an awm mek bawk, an lainatawmzia leh khawngaihthlakzia kan hria. Mahse, hetiang khawpa Kristiante hmuhsit, neksawr leh nekchepa tihduhdah an nih tawh lai hian abikin Zoram Kristian mipuite hi kan va ngãwi rei ta ve? Khawii aṭang pawhin buaina avang chuan raltlan chu kan lo dawngsawng tur a lawm! Mahse, raltlan lo dawnsawn mai piah lamah hian kan kristianna hian kan kristian-puite tawrhna rapthlãk tak hi a tawp thuai theih nan, Pathian hnenah thlarau thianghlim thiltih theihna khandaih virtawn zawk zawk anga chak leh rang chu a huhovin dil chur chur a hun tawh a ni lo’m ni? Kristian zaa 87.16% laia tam khawsakna ram hi kan thãwm a va reh rei ve? PM Morarji Desai (1977-79) Janata Party Ministry-in bãwng talh a khap leh Setana Bill pass a nih lai khan Mizo kristian kohhranhote kha kan huaisen tlang viau khan a lang a, theihtawp chhuahin Sorkar laipui tlãk nan kan ṭawngṭãi rual chur chur kha a ni a. Lalpa’n kan ṭawngṭãina a chhãng a, rei lo teah kan ṭawngṭãina kha a hlawhtling a, Lalpa chhanchhuahna kan chang tih kan la hre reng awm e. Tunah heti khawpin kan kristianpui unaute’n an nunna hlu tak, bungraw hlu tak tak, in leh lo ṭha tak tak, Pathian biak inte an chãn ṭeuh tawh a, chutih laiin Zoram Kristian kohhanhote kan la ngawi ṭhuap mai hi chu thil mak ber pawl a tling ngei ang; guiness world record-a thilmak lãwrkhãwm zinga ziahluh ve chi hial a ni ngei ang. Italy khawpui Rome thuchhuak kher nghah a ngai ta em ni? PM Modi-a'n Manipur CM Birendra Singh a thunun duh lova a inrawlh duh lo a nih chuan, Central Ministry (BJP) sorkar tlãkna turin theihtawp chhuahin ṭawngṭãi rual leh tawh mai ila a ṭha ber mai lo'ng maw? Pathian engkimtitheia chuan tharum thawh ngai lovin kan unaute harsatna hi chu a chingfel mai dawn a lawm! Kan va dãwizep ta ve? Janata Party Sorkar paih tura Pathian kar ngam Mizo Kristiante kha khawiahnge kan awm tak? Khatiang bawk khan beihpui thlakin zan 7 chhung tihtakzetin ṭawngṭãi rual ila, Central sorkar chu a tla ngei ngeiin a rinawm. BJP sorkarin hetianga Manipur buaina sut kian a ngaihsak duh lo tak tak a nih chuan, a dawtleha major operation-atana an bitum leh tur chu Kristian tamna state 3 la bang- Nagaland leh Mizoram, Meghalaya-te hi a ni ngei dawn niin a ngaihruat thiam theih mai awm e. I lo thlir phawt teh ang.
A TLÃNGKAWMNA
A ṭha zawng leh ṭha lo zawng pawhin Mizote hian mi nunzia kan la chhãwng chak hle a, Kristian nundan tur pawh sap missionary-te tihdan kan la chhawng chak êm êm a, Pathian thu hriat ril lamah pawh anniho aiin kan chēk thuk viau zawk a, a taka nunpui (Reality & seriousness)-ah erawh kan phak lo hle thung. Kristian nundan ṭha a taka lanchhuahtir kawngah pawh kan phak lo hle a, chawhpawlh nunah erawh kan khûm hneh hle thung si a ni. Kan kristianna pawh hi sual thupna hmanraw ṭha berah kan hmang mek niin a lang. Manipur-a kan kristianpuite tuar mekna pawh hi a langah chuan kan sawi ve nil nial a, a taka an thlavang hauhna tura Pathian kar kawngah erawh Nagaland & South Indian kristiante kan pha lo hle. ZKHC & NGO, YMA, pressure group leh charity group etc te hian a langa Kristian nih mai chauh hi kan duhtawk a ni ngei ang, kan unaute thlavang hauhna tháwm hi ri ve zeuh mah se, khawvel nghawr nghing khawpin a la thangkhãwk lo va, sū kan la ti sē sê ni berin a lang. Chuvangin, TUTE NGE Kristian dãwizep tih zawhna chhanna chu Zorama Kristian mipuite hi kan lo ni reng mai.
-Dr. C. Lalrampana