Mizoram first - Ṭhanmawh bawk leh Tui

Han ngaihtuah mai chuan, ‘Ṭhanmawh bawk te chu corruption a lawm,’ tih rilruah a lo lut nghal mai thei. Corrupt (ei ruk) tur a awm chuan resource a awm tihna, resource pawh khawih chet a ni tihna a ni bawk. Chutiang a nih chuan corruption ngau ngau hi chu hmasawnna daltu a ni lo te ti ila. A nih eng hian nge hmasawnna chu dál ni ta ang? Thil chi hrang hrang a awm ang, chung zinga pakhat chu tui kan manage dan hi a ni; han ti teh tlat ila. A dàlna siam loha mahnia ding thei pawh ni hlei lo tui hian eng nge a dàl theih ang. Tu ma'n in awih lo ang. Mahse, sawi zel tho chhin ang.

Khawvel civilisation hmasa ber te chu luipui kam phaizawlah a inṭan tih a ni a, zirlaibuah te pawh a chuang. Ch'ung civilisation hmasa zinga pakhat, Mizo pawhin kan hriat lar tak chu Aigupta kha a ni, Egyptian civilisation an ti. Mizoramin kan kum tina kan tawn ṭhin ang deuh chiah, tuilian an tawk kum tin ve ṭhin ni awm tak a ni. An chhiatpui ve fo ang. Nile luipui kamah nul angreng deuhte pawh an lo siam ve a ni mai thei. An inrin hmain tui a len chang a awm ang a, an rin aia a chim sàn ṭumte a awm ang. A chang phei chuan lei leh hnawl ilo, tuilianin a len nasat lutuk avangin rin phak bakin thlai a tichhia te pawh a ni thei.

Mahse, thil chiang em em mai chu tuilian kha an hneh a ni. Tuilianin harsatna a thlen ṭhin kha harsatna a tlin loh hun a lo awm. Chu mai a ni lo, tuilian kha hausakna hnar te a lo ni daih. Tuilianin tlangram lei ṭha a rawn len a, luipui kamah a hnutchhiah/chhekkhawl a, fur a ral chuan lei char ni mai tur, ṭhal khawroah phei chuan vaivut ninawm tak ni mai tur kha rangkachak leh lunghlu aia hlu, chutiang thil hlu siamna khawl ni awm takah an lo chhuah hlauh a ni.

Nile lui tui hi a kuang aia sangah an luan chhohtir thei lo tih chu a hriat mai, electric power pawh an la hre lo. Mahse, fura lui kuang liama rawn luang tui kha a khawro huna hman theih turin an lo dah ṭha thei tlat. Nile lui leh a phaizawl hi Egyptian Civilisation lo awm theih chhan chu ni mah se, a chhan a ni ngawt lo te pawh a tih theih ang.

Kum tin fur harsatna kan tawk ziah a, chu chu kan mamawh aia tam tui kan dawn vang a ni ṭhin. Aigupta-ho nen kan inang a nih awm chu. Mahse, Aigupta-ho chuan hausakna hnarah an lo chhuah thei a, keini chuan uipui tuilian thlir ai pawhin tihngaihna kan la hre lo ni mai awm a ni. Fura tui a tam tak tak chuan tui kan indaih lo zel a nia. A mak ngawt mai.

Aigupta-ho pawhin kum 100 tel teh meuh khatiang tuilian avanga harsatna an tawh hnuah an hmang ṭangkai theih chauh a lawm tih ngaihdan a awm mai thei. Engtia rei nge tuilian kha an buaipui ang kan hre lo. Keini hian fur avanga tuia harsatna kan tawhna hi chu a la rei vak lo ang. Thil chiang tak erawh chu miin tui an lo buaipui dan, an enkawl dan, an ṭhatpui leh chhiatpui dan hmuh tur leh chhiar tur tam tak a awm hnuah tui ngah thut avangin harsatna kan tawk ve ṭhin a ni.

Tui hi thil hlu tak, a tam avanga hlut leh ngaihsak hlawh vak lote hi a ang a, kan ram hruaitute chauh pawh ni lo, zirna khawvela inhmang zingah pawh hian lo zir zui deuh chu tlem tê tak tak hi an ni tlatin a lang. Sorkar hmalaknaah te hian awmzia an nei pha lo hle a nih hmel.

Fur tui tam lutuk laiin tuia chirh/lei nawi tam lutuk avanga buai hi sawi a awm zauh ṭhin a, lui tui hi ina hman bera kan neih hma pawhin kum tin tui lian hi a nu but but reng a ni a, tlangram kan ni a, nu tur pawh a ni. Mahse, kan water supply scheme-ah hian hemi chungchang a tel ngai lem lo a ang. Mi thiamte hian ngaih pawimawh turah ngai se chuan a tih dan an hria ang. Ngaih pawimawh tlak a ni lo han ti dawn ila, harsatna chu min thlen si.

In chhungkhura hman tur tui hi fur-ah kan harsa zeuh chauh a ni lo a, ṭhal-ah phei chuan indaih lo tak hi kan ni ṭhin. Million litre 200 angte hi dah khawl thei ila chuan ṭhal tui a kang chat dawn kan tih ṭhin te, tui sem ren ngai lutukte hi a awm lo pha mai ang em aw. Mi thiamte hian ngaihtuah duh se chuan an hria ang. Tui hi PHED aṭang ni loa kan lak, entir nan a lei emaw tui khura mi kan va chawi emaw hian a to em em a, cheng khatin litre hnih kan lei thei lo ṭhin, chu pawh treat loh, engti anga thianghlim nge tih hriat loh. PHED aṭang chuan treat thlap a ni chungin a tlawm zawk fe. Aizawl-ah ngat chuan ṭhal-ah hian tui hi duh hun hunah lei mai theih a ni lo. Tui mamawh leh indaih lohna a sang hle a, chutih laiin hmun ṭhenkhatah chuan tui bothlau hi a nasa em em tho. Mi thiamin ngaihtuahna seng se he bothlau hi tih hniam theih loh thu a awm lo. Entir nan mai mai, tui metre hi a connection neitu in bulah ni loin cluster-ah te awm se, meter hnu lama tui bothlau chu a latu mawh ni se.

Aizawl, state khawpui riang ruanga tui khawp kham hmuh loh tam lutuk hi chu a fuh zan lo ṭhin a ni. Thil pakhat chu Aigupta-hoin Nile lui lian avanga harsatna an tawh kha anni tan chuan thih leh dam kar thil, survive nana pawimawh lutuk a nih laiin, keiniin fura tui kan harsat zeuh hi chu eng tham a ni lo tih theih a ni. Mahse, an hun lai, civilisation pawh mal din ngawk ang deuh an nih lai ang huna khatiang ngaihtuah chhuak thei tur chuan inrelbawlna ṭha tak an ngai ngei ang. Tumna nasa tak a ngai ngei ang. Chu tumna leh inrelbawlna thil dang tam takah an chhawr bawk ang. Nile lui lian ve ziah chu chu inrelbawlna ṭha leh tumna lo lan chhuahna pakhat a ni leh zawk ang chu. Keini chuan harsatna eng tham mah ni lo kha kan la su kiang thei rih lo. Khawpui changkan hmel deuhah tui khawpkham loh avangin kan ṭawp ru phian thei. Fur leh ṭhal-ah thla khat chhung vel tui harsat zual a awm ṭhin tih hre rengin chumi chhunga hman tur tui dahkhawl aiin tui ren a awlsam zawk emaw senso a tlem zawk kan ti mai thei.

Mizoin agriculture kan hriat chu wet rice cultivation (WRC) hi a ni a, kum 100 eng emaw zah kan lo tih ve tawh lo (jhum) hi chu agriculture huangah hian kan dah lo a, sorkar pawhin a hma tel lo. A thlahthlam tawp. Chutih laiin WRC lah chu a han hlawhting mawh em em a, a tihna hmun tam berah chuan kum khatah buh vawi khat an thar ṭawk a, chu pawh tui a luh theih loh hlau a, an buaipui em emin a ni ber. Chuti chung chuan kan lui phai neih ve chhunah hian buh chauh lo chu chin theih niin kan hre lem lo, agriculture mi thiamte pawhin chang dang min kanpui an tum lo a ni ang.

WRC hlawhtlin nan tui a pawimawh em em a, a tihhlawhtlin dan tur buaipuitu irrigation & water resources department hian fur tui tam laia leileta tui thlentir hi an tum ber a ni mai em tih awl deuh a ni. Fur laia tui lak mai theih tam tak hi chu ṭhalah chuan a kang ṭhin kha a ni a, Mizoram-ah chuan. Chuvangin, ṭhalah pawh WRC kan tihhlawhtlin theih nan chuan politician ten tumna an neih a ngai a, an ngaihtuah thlen a ngai.

Agriculture sector-ah hian hlawhtlin kan tum a nih chuan tui pek ngai lo thlai chin tur kan dap chhuah theih a ngai a, a nih loh chuan eng hunah pawh tui pek tur nei tura tui management ṭha leh rin tlak kan ngaihtuah chhuah a ngai. Kan ram dinhmun en chuan tui harsatna sukiang tur chuan fura kan hman sen loh tuite hi dahkhawl a ngai a, ṭhala tui indaih loh hunah pawh tui recycle theih te a ngai.

Tui mamawhna leh indaih lohna sut kian nan hian sum kan seng hnem tawh viau ang, PHED te hi tui in tur ringawt buaipui an ni a, agriculture sector-a hman tur tui buaipui turin irrigation and water resources department a awm bawk a. Hemi department kaltlanga kan pawisa hman te ngaihtuahin tui harsatna su kiang tak tak thei tura ngaihtuahna kan la hmang loin, inrelbawlna ṭha kan la nei lo tia ngaihdan siam a awl viau mai. Chu ngaihtuahna kan la seng lo leh inrelbawlna ṭha kan nei lo hi kan ṭhanmawh bawk pakhat chu a ni mai lo maw?

*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*

- Dr. Vanlal Remruata Tonson