Mizoram first: *‘ZOFATE IN PUI’ NIH KAN TLIN DAWN EM?*

Mak chhiat tawh nikhuaa hawnna tur nei chu nu vannei a ni. Kan chhehvela kan unaute an chenna rama mite nen inrem lova an awm laia an tlanna tura Mizoram a lo awm hi Zofate Pathianin min khawngaihna lanna chiang tak a ni. Myanmar ram a buai a. Hnam hrang hrang an tlan darh sung sung a. Chin unaute chu Mizoram lamah an rawn tlan a, khawtlang, YMA leh sorkarin duhsak takin a lo dawngsawng a, theih ang angin a chhawmdawl a. Chutih laiin Karen, Kachin leh Kawl hnam tenau dangte chu Thailand leh khawchhak lamah an tlan a, an tlanna ramten an lo duh si lo a, rethei leh mangang takin an tham vel a, an tawrhna a zual kai hle a ni.

Tun hnaiah Manipur a han buai leh a. Tlanchhiatna tur Mizoram lo awm leh hlauh mai a. Assam te chu BJP rorelna a lo ni bawk nen, an Chief Minister chuan Zo unaute ai chuan Meitei a tan zawk char char a, Nagaland emaw, Meghalaya ah tlan se mikhual an ni ang. Mizoramah chuan tawng an hriatthiam, an mite an nih avangin thlamuang takin an lo haw thei a. Sorkar, khawtlang leh YMA te pawhin ngaihsak chu an bat niin an lo hre hmak bawk a. A vanneihthlak asin.

Mahse keini hi belhtlak chhungpui dinhmunah kan ding chiah em le? Kan tu leh fate thlavang hauh tur hian zah kan phur tawk em? ‘Greater Mizoram’ han tih hluai te hian lung chu a tileng viau a. Mahse a lunglenthlakna piah lama kan hmachhawn tur thil tak tak kan ngaihtuah thleng em le?

*Mizorama chengte rilru*

Hun eng emaw chen atang khan mipui nawlpui thinlungah hian hnama harhtharna a rawn thleng niin a hriat theih a. Tun hmaa unau hmel inhai thinte kan inpawh thar a, a chhak a thlangin zalen takin kan intlawhpawh a. Mizoram chhunga chengte rilruah hian tun hmaa inhungbingna rilru leh inngaih chungnunna rilru pawh nasa takin a danglam a, kan unau hmun danga awmte pawm thei turin rilru pawh a inhawng zau chho niin a hriat a. Chung hun lai tak chuan Myanmar lam unauten min rawn mamawh ta a, Bangladesh leh Manipur-a unauten min mamawh chho ve leh bawk a. Tihian loh theih lohin ‘kan ram’ tia kan koh theih chhun lam kan hawi ta thup mai chu a ni a.

Kan rilru takah chuan Mizorama chengte hian heng kan unau tanpui ngaite hi tanpuia tuamhlawm kan duh a, kan huphurh hran lo. Mahse kan ram dinhmun dawrawm lutuk leh kan kalphung mumal leh nghet engmah awm lo hian ngaihtuahna seng nasa thei chinte thla erawh chu a ti phang a, mipui rilruah pawh hlauhthawnna rilru a siam a, kan unau min rawn beltute huphurh, en hrang leh dodal ang lek lek ngaihdante pawh a rawn lang chhuak ta fo a. Hei hi tha taka kan chinfel loh chuan a hnam anga kan inunauna pawh tichhe thei leh min inhmelmak tir thei rawn pian chhuahna bul a ni thei tlat. Hmanah kan tawng tawh a. Kan unau rawn raltlante nena inhmu sakhiin unau kan inhnawtchhuak rum rum anih kha. Kha thil khan rei tak ser a siam a. Tunah a dam chho dawn chauh a, kan inti hliam leh ang tih hi thil hlauhawm tak a ni.

Zofate Jerusalem, Mizoram chu kan thlir thup a. Mahse a chhungah hian kan duap ru hle si. Ei leh barah kan intodelh lo va. Min ei pui tu an rawn pun belha kan hriat hian thenkhat chu kan thla a phang nghal. Ei zawnna a har a, hna in min daih lo a. Ram dang atanga lo kal kan unauten eizawnna an inngaihtuah ve a ngai a. Lo chhawrna tur Factory leh thil dang kan nei si lo a. Sumdawnna kawnga hma lak chu an kawng awmchhun a ni ve mai thei. Kan intawllen chho a, bazara Duhlian tawng ni lo ri kan hriat tam lutukin thenkhat chu kan zam nghal.

Kan zirna a tha tawk si lo, kan zir taima tawk lo nen, dik lo taka induhsakna uchuak hmanga sorkar hna awmchhunte insema ngaihna avangin zirlai tam takin tihtak zeta zir duhna rilru an lo tlachham chho bawk nen, kan unau raltlante hi rawn awm nghet dawn ta se, tih ngaihtuahin thalai thenkhat chuan hna zawn kawngah an lo huphurh nghal ringawt bawk a.

Danin ro a rel lo va, ei ru leh smuggler te ngei pawh zalen taka an leng vel nia hriatna rilru atangin keimahni ngei pawh inrel fel lo va inhriatna kan nei a. Drugs leh dan phal loh rangkachak, etc. thil zawrh leh tawlh control kawnga hlawhchhama inhriatna kan nei a. National newspaper ah pawh heng tam tham tak tak man anih thu kan hmu chamchi bawk a. Hei hian inrintawk lohna, zahna leh dawihzepna min pe a ni.

Heng zawng zawng hi kan tawn chhoh mek a ni a, chuvangin mi thenkhat rilrua inrintawk lohna leh hlauhthawnna a lo awm pawh hi an demawm hran lo.

Kan economy leh khawtlang inrelbawlna kawng hrang hranga kan rawih zia ngaihtuah hian belh tlak kan ni meuh em le? Chutih rualin kan unauten keini lo belh tur an nei si lo a. Kan zo emaw, zo lo emaw, kan lo dawl mai chu a ngai rih si a. ‘Greater Mizoram’ te chu lo thleng tak tak ta se kan tlin meuh ang em? Kan dinhmun mai bakah kan rilru puthmangte hian a tlin tak zet ang em?

*’Greater Mizoram’ maw?*

Zofate hian Mizoram lo hi ram dang kan nei lo a. Kan chhiat kan thata kan tlankhawmna tur, kan in pui a ni. Chuvangin in puia cheng, pi leh pu berte hi chu nawi deuha kan chet loh a va tul tak em!

Tlangval pakhat nupui neih ngen pawh, “I nupui chu engtin nge I chawm ang?” an ti a. “Chaw no khat thlak belh a ni mai alawm,” a ti e an tia. Mahse a lo ni ngawt si lo. Zofate insuihkhawm leh hi kan duh tak taka, ‘Greater Mizoram’ hi lo la thleng tura kan beisei anih chuan chumi tur chuan kan inbuatsaih tur a ni dawn lawm ni? No khat thlak belh ngawt a ni dawn lo ania. “‘Greater Mizoram’ hi kan party chuan kan thupui a ni” tia sawitute hian ‘Greater Mizoram’ a lo thlen hun atan eng angin nge an inbuatsaiha ruahmanna an siam? Nge politics a an tangkaipui tura ngaiin mipui rilru hneh nan an mumang leh duhthusam an sawi mai mai? Thlah khat ni mah ila hrin hrang kan nih hlawm avang leh kan chen ho loh rei tawh avanga kan danglamna te hi engtia chinfel nge an tum? Kan zavaia kan chenna tur khawpin kan in pui ban te an rel lian em? Kan zavaia min enkawl thei turin thlawhhma eng anga zau nge an lak? Kan buhzemte hian min dawl ang em? Pawl 3 pass hmaa BA zawh huna hlawh zat tur hisap chiam ang chauh hi kan ni palh ang e.

Tuna min rawn beltute kan enkawl (manage) dan atanga thlir chuan midangin min chim vak hi kan la tlin loh hmel khawp mai. Zoram hian Zofate in pui ni tura kan inngai anih takzet chuan kan inrel fela kan inphunngheh a ngai chho tak zet a ni. Kan ram hruaitute hian Zo chhungkaw pum pui nu leh pa nih an tlin a ngai. Chuti anih loh chuan ‘zofate insuihkhawm/rorelna pakhat hnuaia luan za’ tih hi thu lung ti leng satliah, engtikah mah lo thleng lo tur a ni. Lo thleng ta pawh ni se tuna kan dinhmunah chuan kan thatpui aia kan chhiatpui tur a ni ang. Mizorama kan chenpuite chan ai pawh sawi lova kan la ei ruk tun tun chhung hi chuan ‘Greater Mizoram’ hi lo thleng lo se kan thatpui zawk ang. Kan thusawi leh thiltih hi a inmil phawt a tul a ni.

Ruahmanna lian tham deuh siam nghal pawh a tul lem lo. Kan ram hmasawnna tura sum lo kalte hi a nihna tur ang takin hmang ila, ei ruk leh mahni lo hlawk ve phet tum lo ila. Kan kalkawng chhe lutukte hi mi ram kalkawng anga tha deuhin siam ve ila. Dik lo taka thil titute thurualpui lovin, dan lova thil tite chu hremna pe ila, kan ram tana tha tur nia kan hriat chu tute emaw tih nghak kher lovin keimahni pawhin hma la tan hmiah mai ila. Chutianga thuneituten hma an hruai phawt chuan mipui hian kan zui ve nghal thuai ang. Chutianga keimahni inchhungkhur kan inrel fel chuan midang tana belhtlak chhungkaw nghet kan din ang a. Kan unaute nena insuihkhawmin Pathianin min din ang ngei, hnam ropui tak kan ni thei ngei ang.

Hnam lian leh ropui kan ni dawn nge kan ral dawn tih zawhna hian keini chhuan (generation) hi min hmachhawn e. Thui tak leh zau taka thlir thin, mahni nupui fanaute aia ram hmangaihtu ram hruaitu kan neih chuan kan ding chhuak ngei ang. Pathianin min tanpui teh se!

*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*

- Dr. Rohmingmawii