LUSHAI HILLS SUPERINTENDENT (BAWRHSAP)- A. MAC DONALDA’N PU CH. SAPRAWNGA BEKAH A BéNG
He thu hi Mizoram chhunga mi tam tak hian a ben chhan dik lo taka kan hriat avangin sawifiah kan tum dawn a ni. Pu Ch. Saprawnga hi a politics khelhna kawnga Mizote tan Independent emaw Crown Colony emaw duh lova Bawrhsap-te hi dodal ṭhin niin sawi tawk an awm awm e. Bawrhsap chuan, “A ruhro pawh ṭhangtharten thlan aṭanga phawrh chhuaha hal ral an la duh hial ang,” tiin a sawi tihte an sawi ṭhin. Thu dik lo inzirtirna hi a pawizia leh kan lo tawrh tawhzia kan hre ning hlei hlui tawh a, Zoram mipui hian ṭul reng reng loah kan tuar nasa tawk tawh hle a ni. Kristian leh lehkhathiam tamna ram kan nih hi politics kawnga thutak (reality) leh dik zik tluak (fact) kan hriat chian a ṭha ta hle.
A hmaa thu awm: Kum 1946-ah chuan Indopui II-na a lo tawp hnuah chuan India ram chu Independent-in a insingsa ṭan dawn ta a. British Bawrhsap-in an ṭinsan tawh dawn avangin, rorelna ruangam an lo chelh theihna turin A. Mac Donald Sap chuan Lal aiawh leh mipui aiawh 20 ve ve chu January ni 14-17, 1946-ah chuan Japan tlawm lawmna ni pah fawmin, District Conference (Rorel Khawl) tia a vuah chu Aizawl Lammualah inthlanna hun a buatsaihtir a.
He District Conference Rorel Khawl tia an vuah chu a kal zel a, term 3-na inthlan buatsaih a ni dawn ta a. Lunglei bial aiawh thlan hun chu ni 9 April 1947-ah nei tura ruat a ni. Aizawl bial chu ni 14 April 1947-ah neih tur a ni. Mahse, Mizo Union chuan District Conference inthlan chu an duh lo va, Mizo Union Office Bearer leh Councilor leh Block Officer Meeting chu ni 5 April 1947-a Sialsuka an neihah chuan Lunglei leh Aizawla Rorel Khawl District Conference Member thlan chu boycott turin an pass a.
An boycott-na chhan chu:
1. Lal aiawhte chu khawtin lalte chauh an ni, an tlem em em a. Lushai Hills-a mipui chu nuai chuang teh meuh kan ni a, aiawh mi 20 chauh lal aiawh nena inzat kan ni si a. A let eng emaw zata tam kan nih a ṭul. Inzat loa aiawh neih hi a dik lo takzet a ni.
2. Bawrhsap hian lalte a ṭan si a, a duhtawkin thu a sawi a, mipui aiawhin an sawi ve hi a pawm leh si lo. Lal lam ṭanin thu a titlu ṭhin bawk.
3. Vote lak a ṭul pawhin lal leh mipui aiawh a inzat tawk lo thei lo a, ani'n lal lam ṭanin thu a titlu zel bawk si. District Conference-a member nih a sawt chuang lo. Chuvangin, inthlan chu boycott ngei an rel tlu ta a. Hemi zan hian torch light-in khawtinah an inhrilh chhawng ta a ni.
Sialsuk Mizo Union Councilor Meeting zawh tukah chuan a theih anga chakin Lunglei lam panin Pu Ch. Saprawnga chu a kal ta nghal a. Lunglei bial aiawh inthlanna ni 9 April 1947-a an neih tur zingah chuan inthlannaah kalin kalkhawm hmasate hnenah Mizo Union chuan he inthlan hi kan boycott a ni. Chuvangin, mipui aiawhte chu kal loh tur tiin a hrilh a, a kalsate pawh an ṭin darh ta a.
Pu Ch. Saprawnga chu Mizo Union hotute inhmuhkhawmnaa tel tur leh District Advisory Sub-committee Aizawla an koh ni 17.4.1947-a tel nghal turin Aizawl chu a pan phei ta a. Tin, Lunglei SDO Capt. Penn-a pawh hemi ni 9-4-1947-ah chuan Aizawl a pan phei ve bawk a. Aizawl-a District Conference aiawh thlanna chu ni 14.4.1947-ah Assam Rifle Lammuala neih tur a ni. Mizo Union rinawm pangngai chuan Sialsuka thu pass hre rengin, inthlannaah chuan kal an tum lo. Mahse, mi tlem te an kal a; Pu R. Vanlawma pawh kalin mipui aiawh kal tlem te chuan an thlang ta ngei bawk a. Sialsuk Councilor meeting khan inthlana kal chu Union hotute reng reng anmahni leh anmahni an inbàn nghal tihna a ni ang tiin an lo pass tawh bawk si a. Pu R. Vanlawma chu Union Councilor aṭangin a inban ta a ni. Amah chuan a ngai thiam leh si lo va, eng eng emaw phunchiarna a nei ta bawk.
A. Mac Donald Sap, Pu Ch. Saprawnga chunga a thinrim chhan ni awm chu:
1. NI 24 Sept. 1946, Mizo Union General Assembly Dawrpui M.E Sikul-a an neih ṭumin an Resolution no. 9-na pass, “Mizo Union hi kawng engkimah Mizo aiawhtu kan ni. Kan tum dan leh duh dan ang lo chuan Mizoramah thil engmah a awm tur a ni lo,” tih a ni.
Hei hi Mac Donald-a Bawrhsap chuan a haw em em a, Saprawnga tih ni lo mah se, a meizang hlaptuah a ring deuh tlat niin a lang.
Hetih hunlai hian Union hotu lu te chu: President- Pu Pachhunga, Gen. Secretary- Pu R. Vanlawma te an ni. Pu Ch. Saprawnga chu Chhim Bial (Lunglei) aiawha President ve mai a ni.
2. Mac Donald-a hian Crown Colony a sawi mawi viau mai a. Mizo Union hian ani sawi avanga ni thei a nih an ring si lo. Mizo Union hotuten an phurpui lo va, an sawipui duh lo. Crown Colony hi British Parliament meuha khel a nih pawhin an titlang zo lo a ni.
3. Lungleia District Conference SDO Penn-a hova inthlan ṭhulhtirtu kha Ch. Saprawng huaihawtah an ngai. Tin, Aizawl lammuala ni 14 April 1947-a District Conference-a inthlang tur, mipui aiawh ṭhulhtirtu pawh kha, Lunglei awm dan SDO Penn-a’n a hrilh aṭangin Pu Saprawnga hi a meizang hlaptu ni ngeiah ngaiin a lang.
A. Mac Donlad-a’n Pu Ch. Saprawnga a beng:
Ni 14 April 1947 ni hian Mizo Union hotute chu Pu Lalbuaia in (Thakthing), Office atana an hmanah an inkawmkhawm a. Chutia an inkawm lai chuan C.I Thana chu lo kalin, “Ka puin, Pu Ch. Saprawnga a hmu duh e,” a rawn ti a. Mizo Union Councilor Senior- Pastor Chhuahkhama chuan, “Amah maia kal lovin Gen. Secretary Vanṭhuama’n va ṭawiawm rawh se,” tiin, an kal ta nghal a.
Bawrhsap Bangla chu, tuna Governor Bangla ni ta veranda-ah chuan Mac Donald-a, Maj. William-a Assam Rilfe Commandant leh Capt. Penn-a Lunglei SDO-te chu, an pathum chuan a rualin veranda-ah chuan titi pahin an lo vei kual a. Mac Donald-a chuan Ch. Saprawngate ṭhian dun compound chhung an thlen veleh chuan a lo hmu nghal a, a ṭhiante kalsanin, a rawn pan ding a, a lo kal hnaia a. Pu Ch. Saprawngate bul a lo thlen chuan, lei seh chilha ṭawng hriat hleih theih loha phun chung chuan Saprawng inring hlei lo chu, a bek vei lamah na deuh tak hian a beng ta ṭhuai mai a. A ben leh chuan Saprawng chuan a kutin a lo indang a, a kut chu a beng fu ta a.
Chutia a ben zawh chuan Pu Vanṭhuama chuan, “I bei ve mai ang aw?” a han ti a. Mahse, Pu Ch. Saprawnga chuan a remti lo va. Mac Donald-a chuan, “In bulah hian misual Biakliana pawh a awm reng hi,” a ti zui a. Pu Biakliana hi Singapore Japan sal tanghote zinga Chandra Bose-a hote India National Army zawmtu pakhat kha a ni. Bawrhsapin hmar lam Gate lungrem sei bulah a lo awm reng a. Saprawngate ṭhiandun chuan Bawrhsap chu an zui a, mahse rei vak loah an hawsan ta a ni.
Helaia kan hriat chian tur chu Pu Ch. Saprawnga a ben lai hian a bul hnaia awm chu Pu H. Vanṭhuama chauh hi a ni. Maj. William-a leh Lunglei SDO Penn-a te kha veranda-ah an ding a, Pu Biakliana lungrem tawp lama awm pawhin tu mahin an ṭawng an hre lo ang. Chu achhapah, Bawrhsap hian chiang takin thu a sawi lo va, a sawi chhuah chhun pawh lei seh chilha ṭawng, fiah lo taka a sawi nawk nawk bak a ni lo. Chuvangin, Mac Donald-a ṭawng hi Pu Vanṭhuama leh Pu Ch. Saprawnga pawh hian ngialngan takin a nihna an hre bik lo ang.
Chuti a nih mek lai chuan, Pu R. Vanlawma’n a lehkhabu ‘Ka ram leh Kei’ tih bu, phek 191-naah chuan heti hian a ziak a:
“Mi sawi ka hriat dan chuan, ‘Saprawng! I thil tih dan hi I hria em? Mizoram hi dinhmun ṭha taka in awm ka duh a, British chhuah hnua in hnam a ral mai loh nan rawtna ka siam a, a aia ṭha zawk emaw a tlukpui emaw tal rawtna siam si lova, rawtna awmchhun siamna tur in va ti khaw lo vek mai hi thil ṭha lo theih tawp a ni; Mizo ṭhangtharte chuan I ruhro hi I thlan aṭangin an la rawn phawrh ang a, an hal duh hialin ka ring a ni. Lung in tantir tlak I ni a, mahsela, ka tantir che chuan I bum theihhote tan chuan Lallukhum tluk hial a ni thei dawn si a. Lung ina khung tlak pawh I ni lo,’ a ti a, a bekah hian a beng ta chawrh mai a ni. A kianga awm Pu H. Vanṭhuama pawhin keipawh min beng ve e, a tih avangin a dik ngei niin a lang,” tiin a lehkhabuah chuan a ziak a.
COMMENT: Pu R. Vanlawma (L) hian mi sawi a hriat dana sawi ni si hian a sawitu an zawh pawhin a sawi duh si lo hi a buaithlakna lai tak a ni. Tunlai ṭhangtharte’n an sawi chhawn dan chuan, Pu Saprawnga a ben pah hian, “I ruhro hi thlan aṭangin phawrh chhuakin an la hal leh duh hial ang tiin a sawi zui nghal a,” tih thu hi a ni. An sawi chhan chu, Mizoram hi Independent emaw British Crown Colony emawa awm thei reng Pu Saprawnga hian, “Assam (India)-a beh a thlan avangin Bawrhsap thinrim hian a beng,” tiin thu sawi chhawn zel a la ni bawk. Pu C. Pahlira (L) pawh khan Pu R. Vanlawma birthday lawm zana an titi ho laiin, “Bawrhsapin Pu Saprawnga a ben khan, a ruhro phawrh chhuah a, an la hal duh hial tur thu I sawi hi, tu sawi nge?” tiin a zawt a. “Pu Vanlawma chu ngawi rengin, hmai sen deuh ṭawn ṭawna za lo deuhin a ṭhen ringawt mai,” tiin Pu C. Pahlira (L) hian a sawi. Hei hi Pu K. Remruatfela’n a pain a hrilh dan chu a lehkhabu - ‘India Union chhunga Zofate rinluh kan nih dan’ phek 38-naah khan kan hmu thei ang.
Chuti chuan History-a thuziak mite hian thu dik tawk lo, mahni zeldin thu bawl mai mai thutak ziak a, thu dik lo ziah ṭhin hi a pawizia kan hriat a ṭul takzet a ni. Kan thuziak dik lo hian kan ram tan thil ṭha lo a thlen thei a ni. Duh thlang thei kan ni, Crown Colony-ah kan awm thei, Independent thei kan ni a, kan ram hruaitu hmasaten an lo thlang lo a, an ti sual a ni tih vel thu dik lo fahrah te te sawi fo hi bansan a hun tawh. Nagaland-te pawhin 1946 aṭangin Independent an bei a, 1947 aṭangin silai hmangin an kap a, vawin ni thleng hian an la independent chuang lo. An thi tam ting mai a ni.
A bul ber zawk chu British khan tih luihnain kan ram an la a, tih luihnain min awp a. An chhuah dawn khan a hrana awm turin min pe leh si lo kha anmahni vang a nih lohin tu vang nge ni?
Thulaknate:
1. Mizo Political History 1890-2023 by C. Lalaudinga
2. India Union chhunga Zofate rinluh kan nih dan by K. Remruatfela
3.Mizoram Politics Chanchin by H. Vanṭhuama
4. Mizo Union kha by K.L Chhuanvawra
- C. Lalaudinga, Ramhlun Venglai, Ph-9862769948