TU NGE CM HUAISEN CHU?
A KAMKÊUNA
‘Politics’ tih hi Grik thumal ‘Politikos’ tih aṭanga lak a ni a; Latin-in ‘Politicus’ an ti. A awmzia chu mimal emaw Pawl leh khua leh tui ṭhatna tura kaihhruaina leh, dik taka an chanvo ṭheuh an chan theihna tura rorelna dik kenkawh, dan leh thupek, hnam leh hnam chi leh chi inkara inunauna ṭha thlen tura thawh leh, hnam ziarang humhalh leh ramri kham fel leh, mipui vantlang ṭhatna tura kawng tinrenga thawhte a ni. Mizo pa chhuanvawr Pu J.F Laldailova’n a hrilfiah ve dan chuan Politics chu - “remhria, hmangchang hria, thiam, fing, ram awp dan,” titein a hrilhfiah a ni.
Hrilhfiahnate thlirin ‘Politics’ kan hman dan leh ngaih dan te, teh dan leh hawitir tum dan nen a inpersan hlein a lang. Kumin kum tawpah inthlanpui kan hmachhawn leh dawn a ni a; he ṭawngkam hi duh dan hawi zawng zawngin kan pawt sawi kual leh vel dawn niin a lang. ‘Politics’ hi a awmze dik leh nihna ang takin ram hruai tawhtu te, la hruai leh zel tumtu te; hruaitu thar leh roreltu ni mekte leh nih tumte hian a awmzia hre chungin kalpui se’ng chuan, eng hun lai pawha ram hruai tawhtute khan ‘Rorelna dik” chu luipui angin an luantir tawh mai tur a? Mizoram UT kan nih aṭanga chhût pawhin kum 51 ni mek tawhah pawh 'kalphung thar' kan la ti dek dek chauh a ni a; politics awmze dik tak hi zawng kan man thiam har hle niin a lang. Tunah pawh kan politician 90% hian politic awmze dik tak an la man lo a ni ang, insawichhiatna leh mahni insawi mawina ringawt bak an la hre lo ni berin a lang.
TU NGE CM HUAISEN CHU?
India ram state Chief Minister chungchang sawi chuan Jyoti Basu, Manik Sankar, Nitish Kumar, Arvind Kejriwal-te hming sawi rik a ni ngei ngei ṭhin. An ṭhat dan leh huaisen dan erawh a inang vek lem lo. Anmahni state enkawlte tan chuan an chhuanawmin an huaisen a, an fakawm hle a ni. An thawh ṭhat dan leh huaisen dan erawh a mal mala tarlan sen a ni lo.
Kum 1972-a Union Territory kan nih aṭanga tun thlengin CM panga kan hrawn ta, chungte chu Pute: Ch. Chhunga, Brig. T. Sailo, Lal Thanhawla, Laldenga, Zoramthanga te an ni. An 5 zingah hian tu nge ṭha ber, tu nge huaisen ber, tu nge ram hmangaih ber, tu nge sakhaw mi ber, tu nge a ngaihna hre ber tih zawhnate han inzawt ta ila, kan chhan dan a hrang nuaihin a rinawm. Politics awmze dik tak kan nunpui ṭhin loh vangin kan party milpui ṭheuhte kan la vãwng ang a; kan chhanna a hrang nuaihin a rinawm. Kan party CM lo apiang chu kan dah hniam vek ngei ang. Mahse, ram hmangaihna dinhmun aṭanga thlir chuan kan CM kal tawhte leh ni mekte hian kan ram tana thil ṭha tih, leh ṭha lo tih, huaisenna leh dawihzepna lai an nei vek a; mahse, chu'ng an thil tihte chu a inang lo mai chauh zawk a ni.
Kan CM Pu Ch. Chhunga khan a lan dan maiah chuan eirûkna leh hlemhletna a khawih tam vak lo va, a nihna tak erawh hriat a har tawh hle. State ramri erawh a veiin a ngaihven hle niin a hriat theih; a theih ang chin chinah hma a la nasa viau niin a lang. Brig. T. Sailo kha ram buai karah mihring dikna chanvo leh development huaisen taka kalpui ngam a ni a; kawngpui ṭha, kawlphetha leh ramri a ngai pawimawh a; intualvuakna leh tharum thawh ngaiah pawh a hmatawnga ṭang ngam a ni tih, a hun laia harsatna awmah khan a takin a lantir. Pisa kai hun leh haw hun a ngai pawimawh hle. Laldenga khan huaisen takin Chanmari-Ramhlun -Bawngkawn kawngpui zauh a kal tlangpui ngam a; Kohhran a hlau ve vak lo va, huaisen takin zu a zuar ngam niin sawi a awm. Assam Rifle-te’n civil mi pawisawi lote an kah hlum avangin Home ministry-ah thlenin hel (rebellion)-ah puangin state dangah dah sawn nghal an ni. Lal Thanhawla khan sawrkara lungawi lo nuar tur awm mang miah lo khawpin a tuang a tichhah thei; a sawrkar tlàk phah ṭhak khawpin zu a zuar ngam niin sawi a awm. Airport leh rel kawng a siam a, helicopter service a siam bawk. Sorkar hnathawk ai kal lak; huai takin a thunun ngam. Zoramthanga hian hun khirh leh harsa mautam, ramri buaia inkahna leh covid-19 hripui leng, sum harsatna leh ṭhenawm ram leh ṭhenawm state aṭanga raltlan chhawmdãwl hna phur rit tak a tawng, mahse, zám miah lovin a hmachhawn ve zel. Nationalism-ah a chiang a; huaisen takin zohnahthlakte harsatna sut kianpui tumin an thlavang a hauh ngam; Myanmar, Bangladesh aṭanga zohnahthlak raltlante Sorkar laipuiin nawr let tura thu a pe chungin, huaisen takin a zàwm lo ngam. Manipur zohnahthlakte harsatna sut kian nan huaisen takin thawhlawm a khawnsak ngam a, kawngzawhnaah a tel ngam, zofate insuihkhawm lehna policy pawh Manipur CM N. Biren Singh-a pian kum 1961 aṭang daih tawha an aupui tawh a nih thu huaisen takin a auchhuahpui ngam.
A TLANGKAWMNA
“Tu nge CM huaisen chu?” tih zawhna chu chhan dan tur thuhmun lo hle dawn mah se, Mizoram bika kan CM-te khi an hun ṭheuh zela Pathian ruatah tute pawh khian ṭhatna lai leh huaisenna lai an nei vek a, han filawr bik tak an awm chuang lo. Chuvangin, an hun lai leh thil tawn azir ṭheuhin CM ni tlak an ni vek a; deuhsawh tak taka sawi zuia ṭawngkam feikibara han khawh zui puat puat kan ching ṭhin hi a khamawm ṭhin hle mai! Tun boruak inthlan dawn hnaiah phei hi chuan, "Mahni infak leh sakhi ngalah engmah a bet lo," tihte hi a letlingin kan kalpui a; party thil tum aiin insawichhiat, inrel zui leh inpuh chhiat, infak tlawr, insawifiah etc. chauh lo chu Social media hrang hrangah hmuh tur leh hriat tur a tlem hle. Facebook, Youtube, whatsapp-ahte ngat phei chuan thu lawi lo leh thu satel lu bak hriat tur a vang kher mai. Kan CM kal tawhte leh tuna kan hrawn mekte thleng hian fak tlak an nihna zawnah fak ngam ila, sawisel ngaia an awmna laiah a ṭha zawnga sawisel (constructive criticism) ni se a va ṭha dawn em! Kalphung thar CM tura huaisen taka intiam mek pawh a intiam ngam chuan a taka tilang turah ngai mai ila, a taka a dai leh ngam loh pawhin a phak tawkah ngaihsak leh mai ila. A CM thei ta lova CM dang an lo awm pawhin ṭha taka sawrkarna chelh turah ngai mai ila, chutiang zelin tu pawh lo sorkar se mipuite hian Pathian ruatah ngai thlap zel mai ila, tun ai hian Pathianin kan ram hi mal a sawm ngei ang.
-Dr. C. Lalrampana