L Â W R K H A W M
Ngaihtuahna neih ve rêng rûang chuan thu ṭhenkhat rilrua châmbang te a lo awm ve a. Chung thu ṭhenkhat lâwrkhawm hmang chuan he thutluang hi a rawn awm ve ta nawlh a ni.
Norway leh Nauru: Phillips Petroleum Company chuan 1969-ah Ekofisk, Norway-ah oil hmuchhuakin, chu thil thleng chuan sangha mana eizawng ram hma lam hun chu a sâwi danglam ta dâwrh a. Norway sawrkar chuan Statoil Company 1972-ah dinin, oil chu an sîak chhuak ṭan ta a.
Oil chu an ram economy innghahna bulpui ni chhoin, khawvel ram hausa zingah hmaih an thiang ta lo. Mahse, leilung hausakna te zawng chatuan daih ni hek lo, an ram hruaitute chuan an sum siamna hnâr kangchah hun tur chu thlir lâwkin, ruahmanna fel fai tak an duang chhuak a. Khawvela sovereign wealth fund lian berte zinga mi Government Pension Fund of Norway/Oil Fund chu 1995-ah dinin, an oil hralh chhuahna aṭanga an hlêpte chu Oil Fund-ah chuan chhung lut zelin, Norwegian Central Bank chuan a lo enkawl a. Govt Pension Fund tlingkhawm chu khawvel company lian 9000 chuangah leh real estate lamah te invest-in, an sum pei pun chu oil lâkchhuah tur an neih loh huna Norway leh a mipuite intunnunna atana hman turin an dah ṭha kiau a ni.
Pacific tuipuia thliarkar ram te tak te, hausa zet ṭhin, Nauru hi i lo hre tawh mial em? An ram leilunga phosphate awm zarzoin sum an hai lut ruih ruih ṭhin. Mahse, an sum hai chhuah chu renchem tak leh peipun lam aiin nuam tawlna lamah a riral zo a. A ram 80% lah phosphate laihchhuahna avanga lei chunglang hâng ṭha a luan ral zawh avangin rauhsan a ṭul ta si. Ram hausa tawntaw Nauru economy chu chhanchhuah ngaihna awm lovin a tlusawp a, vawiinah chuan ram rethei zualah chhiar tel a ngai ta.
Leilung hausaknaa vûr ram pahnihah, hmakhawthlir nei ṭha leh ruahmanna felfai tak duang thei an dingchang ta zawk tih kan hriatna aṭangte hian, kan rama hmasawnna hna thawh kawngah te pawh ramngaw leh lui dîm baksak lova tichereu zawnga khawsak loh dan zawn hrâm hrâm te hi a lo pawimawh na ngiang dawn a ni. Tin, chhuanthar lo la awm turte tana ram luah tlak; hnutchhiah hi kan tihmâkmawh a nih ve tlat si avangin kan theihna zâwn ṭheuha ṭan lak deuh deuh te hi a ṭul khawp.
Norway te anga leilung hausakna hai chhuah tham kan nei ve lo pawh a ni thei. Amaherawhchu, Lalthara IAS(rtd) chuan, “Mizoram hian engmah export tur kan nei lo, kan export theih ber chu manpower a ni,” a tih hi kan bengkhawn a, beihpui thlakna chi a ni. Mizoramah eizawnna a vân avanga ṭhalaite kan iak kan iak lai hian phai lamah eizawnna ṭha tak tak a awm. Chu'ng hna thawk thei tur chuan kan ṭhalaite hi skilled labour ni tura sawrkarin a chher dan kawng a dap a ṭul. Vocational training centre kan neihte pawh hi thuam ṭhat bakah, khaw hrang hrangah hawn belh thei ta bawk ila, a chhawra mual mualte chu kan awm ta ve ang.
Zirna inah te hian zirlaibu piah lamah eizawnna kawnga pui thei (skill development, soft skills adt.) te hi zirtir tam ve ila, lehkha thiam eizawnna nei lote hi kan kiam phah deuh ang em? Tamil Nadu economy dotu pawimawh chu ram danga hnathawka awm Tamil ten a vaibelchhe tel an thawn lut ruih ruih ṭhin vang a ni tih kan hriat ṭhin te hi entawnin, kan tan chona (challenge) ni mawlh teh se.
Amul leh Dr. V Kurien: Anand khuaa bawng vulhtute chuan an bawnghnute sâwr chhuah Polson Diary hnenah hralhin, anni chuan Bombay Milk Scheme kaltlangin Bombay mipuite an châwm a. Bombay sawrkar leh Polson Dairy te chuan an scheme kalpui chu hlawkpui viau mah se, a bawnghnute thar chhuaktu berte khawsak erawh a ṭhat phah der lo va. Tichuan, kuthnathawktu lungawi lo intelkhawm chuan Kaira District Co-operative Milk Producers Union Limited chu December ni 14,1946-ah dinin, a hralhna tur hresa thlapin an bawnghnutete chu man man zawkin an tiral thei ta a.
Mumal taka tihral theih a nih hnu chuan bawnghnute thar chhuah pawh a lo pung lo thei lo va. Chuvangin, a hralhna lamah buaina an tawk leh ta tlat. Sawrkar laipui puihna zarah Amul chuan New Zealand sawrkar hnuaia Colombo Plan kaltlangin cheng nuai 50 factory dinna tur sum an dawng thei ta hlauh a. An bawnghnute sâwr chhuah chuang liamte chu butter leh bawnghnute dip (powder) ah siam chhuakin hralh a kal ta hle a. Vawiinah meuh chuan Amul hian kuthnathawktu maktaduai 3.6 vel tan eizawnna siamsakin, India rama dairy brand lian ber a ni ta.
Amul hlawhtlin theihna tura an thluak bûr social entrepreneur Dr. Verghese Kurien chanchin tlem han tarlang ila. Kerala-ah piangin, zirna lamah Michigan State University aṭanga mechanical engineering a zir zawh hnuin India ramah a rawn let a. Research Creamery, Anand-ah diary engineer hna a thawh lauh lauh hnuin, Gujarat Co-operative Milk Marketing Federation-ah a pakaisan leh a.
Lal Bahadur Shastri an 1964 kuma Anand khua a tlawh ṭum chuan Amul kalphung chu ṭha ti ngangin, ram pum huapa hman atan a ît ta hle a. Kum 1965-ah National Dairy Development Board dinin, V Kurien chu Chairman atan an ruat a. A hmalaknain ‘Operation Flood’ chuan India ram dung leh vang tuam chhuakin, bawnghnute chawlut ṭhin ram chu bawnghnute thar chhuak hnem ber ramah a hlang chho ta daih a. Dairy industry tana a thawhhlawkna chuan Padma Vibushan (1999) bakah khawvel huap pawha chawimawina ngaih hlut World Food Prize (1989) an hlan phah a ni.
Keini pawh ei leh bara kan intodelh theihna tur hian intelkhawm deuh deuhin, thawhhona ṭha tak neih hi kan mamawh tawh takzet. Hruaitu thawkrim, inzir mi, hmathlir nei ṭha tak hnuaiah mipuiten thawhrimna leh tei rei peihna nghawngkawl kan bah peih bawk chuan, cooperative movement hi kan rama mi harsate khai chhuahna hmanraw pawimawh a ni ve thei ngei ang. Amaherawhchu, zirchianna ṭha tak awm lo leh a hralhna tur hresa thlap lo chuan tu pa mahin tha sên an chak hran lo tih erawh hriat tel a ṭha viau.
Dollar maktaduai riat: Vermont khuaa thil thleng chuan a hria apiangte rilruah mak tihna tuhin, chanchinbu mite tan lah thu ngaihnawm tak a hlui a. Chu thil thleng chu hetiang hi a ni. Putar kum 92 Ronald Read-a, mi naran ve mai boral chuan a thurochhiahah dollar maktaduai 4.8 Bralteboso Memorial Hospital tan leh Brooks Memorial Library tan maktaduai 1.2 lo pe rengin! Engtin nge mi satliah ve maiin chuti zozai sum a neih theih? A kheh ve em ni? Nge compensate a dawng hnem deuh zawk? Hnai lo ve. A chanchin tlangpui hi han bih thla zer zawr phawt mai la.
Ronald Read hi chhungkaw tlâwm tak aṭanga rawn zi chhuak niin, an chhungkua aṭanga high school kal pha awmchhun a ni. Indo pahnihna lai khan sipaiah ṭangin, indo zawh hnu chuan a hna bansanin mechanic leh gas station enkawltu (attendant) hna kum 24 zet a thawk a. Chumi hnuah kum 17 chhung JC Penny-ah kawngkhâr vengtu (janitor) hna a thawk leh. A eizawnna en hi chuan ‘Ni tin kan ei khawpin chaw min pe ang che' tiha ‘eikhawp' bak hi a thawh chhuah a rinawm hran lo. Amaherawhchu, inrenchem taka khawsa ṭhin, a thawh chhuah aia tam hmang ngai lo niin, a sum thawh chhuah chu tam lua lo mah se khawl kerh kerhin, stock market-ah a invest zel a. Tin, amah hi lehkha chhiar ngaina tak niin, a investment kawnga pui thei Wall Street Journal phei chu a bih ngun zual.
Tichuan, kum 2014-a a boral chuan putar harsa ve taka an ngaih Ronald Read-a investment hlutna chu US Dollar maktaduai 8 zet a lo tling hem mai! A fahrawn Phillip Brown paw'n, “Pa taima tak a ni. Mahse, multi-millionaire a nih kan ring pha hauh lo,” a ti mauh mai.
Ronald Read-a nun hian inrenchem ṭangkaina, sum peipun pawimawhna leh hausak thut ni lem loah hi chuan dawhtheihna lo ngaihzia min hriat nawntir hle awm e. Sum lama harsatna kan tawh chhan ṭhenkhat hi chu duh leh mamawh kan thliar hran thiam loh vang te hi a ni thei mai ang em? Damchhung khawsakna atana kan mamawh sum enkawl dan thiam hi mi tin tana ṭangkai ni si hian, kan inzirtir mang lo nite hian i ngai ve ṭhin em?
Organisation for Economic Co-operation & Development (OECD) chuan a hma thei ang bera naupangten financial literacy an neih theihna tura hmalak ṭulzia lo tlangaupui ve ṭhinin, kan nauten hetiang lam hawi lehkhabu (Rich Dad Poor Dad, The Psychology of Money, The Richest Man in Babylon adt.) te hi han chhiar tam thei se an tan a va manhla dawn tak. Kan zirna inah te pawh hian zirlaite hmakhaw ngaiin financial literacy hi inzirtir a hun ve ta hle.L Â W R K H A W M
- Remsanga