Written by
- Rev. Dr. K.Thanzauva
MIZORAM POLITICS A MICHHIA LEH THUNEITUTE INBEIHNA (Politics of Class Struggle in Mizoram: A Sociological Perspective)
Ka thu ziak hi English-in ka ngaihtuah hmasa a, chuvangin bracket chhungah 'Politics of Class Struggle in Mizoram: From a Sociological Perspective' tih han dah kher a ni. “Mipui tih” hi vantlang tihna a ni lova, Mizo lalte rorel laia “michhia” (Greek-a oxlos) tihna a ni a. Greek ṭawngah chuan mipui sawi nan Demos leh Oxlos hman a ni a, oxlos chu mirethei, chanhai, tihna a ni. Sapṭawngah erawh chuan proletariat an ni.
Karl Marx-a chuan khawvel history hi rethei leh hausa inbeihna (history of class struggle) a ni ber a ti a. Mizo political history pawh hi uluk taka kan chhui chuan mipui (oxlos) leh roreltu pawl inbeihna a ni.
Mizo Lal te, Bristish Sawrkar vs Michhia (1900-1950): Lal kan neih ṭantirh aṭang khan Lalte leh an khawnbawlho chuan khawtlangah ro an rel a, sachhiah leh fathang an khawn a. Chungho chu an hausa deuh a, an hmel pawh a ṭha. British sawrkarin kan ram a rawn awp khan Mizo lalte chu hmanruaah thiam takin a hmang a, India Independence thleng khan kan khawtlangah ro an rel a ni. Chutih lai chuan michheho chu an rethei deuh a, an hmel pawh a chhe deuh a, michhe nula man pawh a hniam deuh a ni.
Michhe Movement (1946-1970): A tir lamah chuan Mizo Union kha “Mizo Commoners” (Michhe Pawl) tih a ni a, chu chu Mizo Union pawl tih a ni ta a. Mizo Union tum ber chu British sawrkar leh Mizo lalte paih thlak a ni. Chuvangin, Democracy an sawi lova, “lal ban” an au chhuahpui a ni. An hla ah pawh Mizo Union pawla ṭang ve turin Tangka rothangpui tel lo chuan, kan phal nem maw rairah riang kan tawnah, an ti ngat a, a hun hi a dik em em a ni.
India Independence movement zaizuiin Mizoramah michhe movement a thleng a, chu movement chuan lal banin “Michhe Sawrkar” a din ta a, zangkhua a lo bungbu ta a ni.
Kum sawm (1950-1960) ro an rel meuh chuan Zarkawt culture a lo piang a. Aizawla in hmun, lo ram ṭha zawng zawng deuh thaw chu Mizo Union ho ta a ni a. Hmana “Michhe movement” kha “Roreltu mihausa pawl” (bourgeoisie) an lo ni ta a. An party leh an chhungte tan lo hmun a awm ve ta lova. Mautam (1959-60) denchhenin he ruling class duh lo pawl Famine Front (a hnu lawka MNF ni ta chu) a lo piang ve leh ta a ni.
Mizo Union Congress a chang ta kha, Mizo hausa thar pawl (the new bourgeoisie) kha an la ni zel a. Hengho hian kum 1986 thlengin ro an rel ta zel a. Kum 30 zet chu Mizo social class thar (the new bourgeoisie) a lo piang a, chungho chuan ro an rel ta zel a ni.
Mizo People Conference (PC) (1978-1984) leh Congress (1984-1986) sawrkarna kha party hming a thar, mahse social class-ah chuan hausa thar pawl (the new bourgeoisie) kha an la ni zel a. Danglamna tlemte lo awm erawh chu Mizo lalho (the old ruling class) sira kan hnawl tawh kha lo thovin, PC hunah chuan rorelna khawlah an rawn tel ve leh ta a ni.
PC huna an thil tihsual lian ber chu MNF rawt chimih mai an tum kha a ni. Mizo mipuiin rambuai kan peih tawh lo, mahse hnam sipai rammute kha kan lainat em em a ni. Congress ministry a lo piang a, roreltu atan Sailo lal tho kan nei a, tichuan Lalchhungkua hial a lo piang chhuak ta a ni.
Mirethei rammu an lo kir: Mirethei rammu an lo hawng a. Sailo lal chuan ṭha takin a lo lawm a, a lalṭhutphah a kian a, ruaiṭheh nan pawisa pawh a lo pe a ni awm e. ‘Sailo lal nge nge’ tih turin an awm a ni. An ril a ṭam rei tawh bawk a, dul vun khat phuarin an ei ni awm tak a ni. Sailo lal chuan, “mautuai haka thi lek lek kan chhanchhuah,” te pawh a ti ṭhin ni awm tak a ni.
A tirah chuan MNF hian Mizoram chhunga rorel sawi lovin India ram atanga Independence an sawi thin. A hotupa tawngkam thiamna leh duhthusam (utopia) chuan Mizo mipuite beiseina sang tak min pe a. (Chu chu vawiina MNF hruaitute chuan an la chhunzawm zel a ni). Mahse a tak ram hmuh tur awm ta lo chu ṭhalbawm romeiah an chang zo ta. Mizoram state erawh an rawn hawn a, hei hi thil ropui tak a ni phawt mai. India ram hei riang ruanga political identity nei a, Mizoram State lo awm ve ta hi thil ropui tak chu a ni. Amaherawhchu mi tam takin Mizoram State man hi a to lutuk deuh, an ti a ni.
Mi tam takin nunna an chan a, mahni khua - pian leh murna chhuahsanin sawi khawm a ni a; khaw tam tak chu meikhu-ah a zam ral a; sikul 700 vel awm tawh kha 300-ah a tla thla a; mi hausaho chu Zoram pawnah an tlanchhia a, an fate school ṭhaah an kaltir laiin Zoram chhungah erawh chuan school mumal pawh awm lovin naupang an tei rawlai mai mai a, ṭampui mit thim kan tuar a, vai sipai vuak leh rik rap kan tuar a, khang zawng zawng kha State man atan chuan a tam lua, an ti a ni.
Kum 1987-ah chuan MNF chuan State tharah Sawrkarna an han siam a. Sawrkar office rawn dawrtu hmel a dang lam a, pawr chep chawp, riltam hmel tak maiin, zei lo leh inthlahrung takin Sawrkar office an rawn dawr ve a. Ka thlir reng a, rilru a lawm rualin lung a chhe bawk. Ka duh angin an pute khan an lo dawr tha lova, chu erawh chuan rilru a tina vawng vawng a ni. MNF tih sual lian ber chu hliam tuarte tihdamna hna (healing the wound) a thawk ṭha lo kha a ni. Ngaihtuahna seng deuhte chuan MNF sawrkar kha development buaipui tur pawhin kan beisei lo, tihdamna hna thawk a, an ho in leh dinpui turin kan duh a ni. Hlauhthawn ang ngeiin Congress chuan kum hnih hnuah Sawrkarna an chhuh leh ta a.
Kum 1989-1998 Congress-in ro an han rel leh chu Mizo Union hun aṭanga malsawmna dawng ngaia te bawkin malsawmna an dawng leh ta a. Eng tikah nge retheite tan khua a var ang aw, tiin kan lo thlir a ni. An thiltih sual lian ber chu Zofate zingah chuan a ngaihna hre tura kan rin Brigadier T. Sailo-a ruahmanna an hlamchhiah ta mai kha a ni.
MNF rilṭam a la reh lo. Kum 10 hnuah 1998-2008 khan Sawrkarna an chang ve leh ta hlauh mai. An mite tam tak chu Congress meizial bung chharin an lo tei mai mai tawh a. Khawtlang nun veitu tam tak chuan MNF hi sawrkar ve se la tih hi kan duh ngawih ngawih a ni. A han Sawrkar khan Office dawrtu hmel an danglam, pawr deuh chap mai mah se rum ren rawn, zei lo takin office an rawn dawr a. Kan kawm chhakah PWD Office ka han tlawh a, MNF party workers ho chuan work order an lo insem hlawm a, “E khai in ril a la ṭam hle mai maw! Ei ve phawt teh mai u,” ka ti rilru a. MNF kum sawm rorel chhung hian Kohhran hruaitu angin ka support a, ka theih tawkin ka thawhpui bawk. Party mi leh sa induhsak an tina hle a, a âwm pawh ka tihpui hle a. Infrastructure development-ah vantlang hmuha thil lang tham deuh deuh an tih te chu - Millennium Centre, New Secretariat Complex, Durtlang kawng siam a ni. Kum sawm a han ral meuh chuan an khawsak a zia ta khawp mai. An hotu ṭhenkhat chu an hausak hmel khawp mai. Amaherawhchu hnam sipai la dam awm chhun ṭhenkhatte chu mi inhnuaiah rethei rilṭamin an ṭhu a ni.
Congress chuan 2008-2018 khan Sawrkarna an han chang leh a. Hotute duhsakna azarah Committee hrang hrangah ka telpui a. Term hmasa lamah chuan Central sawrkara rorelna vuantu an ni bawk a, development hna an thawk ṭha hle a, Serlui B 12000 KW commissioned a ni a, Rail Road in Bairabi a thleng a, Rajiv Gandhi Stadium an din a, Zoram Medical College an tipuitling a. Mizoram leiba pawh nasa takin an titlem a ni. Term hnihnaah hian Central sawrkar-ah BJP an lo Sawrkar tawh a, mahse financial management lamah an buai lem lo. Sum tam tak Sawrkar thar tan hman theih turin an hnutchhiah a ni. New Land Use Policy hmangin rethei khaichhuah an tum a, mahse retheite khai chhuak lovin an tilungawi a, mi tam tak kutdawh rilru an puttir a ni. Kum 2019-2023 term-ah hian MNF chuan Sawrkarna a rawn chang ve leh ta a. Office dawrtu hmel a pangngai ve ta, a lawmawm khawp mai. Congress sawrkar inthlahdah leh chet muan lutuk vanga an sum khawl, an hman hman loh chu MNF chuan an sawrkar tuk aṭangin kawng siam nan an hmang ta char char a, Mizoram hmun tinah an chhum khu vut vut a. Congress hun tawp lamah khan kawng a lo chhe tawh bawk a, MNF Sawrkarin kawng siam ṭhat duhna rilru nei a, rang mangkhenga hma an la ta mai chuan Mizo mipui a tilawm em em a ni. Amaherawhchu Independence sual, Mizo Nationalism vawng nungtu nia an inngaihna erawh chu mipuiin a ring tawh lo. Chakma District Council a dinpui avang leh CAB (Citizenship Amendment Act 2019) an support avang te hian mi mi tam tak chuan Mizo Nationalism chu sawi tawh lo se la an zahawm zawk ang, an ti a ni. Zirtirtu tam tak an appoint te, party mi leh sa contract pek chiam te leh financial management efficient lo leh langtlang lo te hian Mizoram leiba a tipung hle dawn a ni. SEDP chu NLUP aiin a danglam chuang lova, a hming a danglam mai a ni. Mipui hrai ruihna mai a ni. SEDP-a ṭhalai ber chu returnees dawm kân tumna lo lang ve ta hi a ni. Tun ṭum VC leh Local Council inthlana an chakna chhan chu KUT DAWH POLITICS vang mai a ni.
Mizoram politics-ah ZPM a lo lang ve nawlh mai. Hengho hi Mizoram tan kalphung thar (alternative politics) beiseitute an ni a, chu kalphung thara an tarlan hmasa ber chu Party Sawrkar, khawtlang mipuite ṭhen dartu hi tihbo a, Mipui Sawrkar siam a ni. Social class-ah chuan miretheite MU, a hnu lama ZNP lo ni ta te, hun rei tak dam tlanna khawtlang (classless society) beiseitute an ni a. A ṭhen Pastor leh Kohhran mi decentralization beiseitute, Exodus group Pathian rorelna lalram nghaktute an ni. Chuvangin an thupui innghahna atan pawh “I ram lo thleng rawh se” tih a ni. Mizoramah Pathian lalna ram (the reigns of God) a lo thlen theih nana Political administration dik tak a awm theih nan Val Upa Council an siam a; Development leh Administration-a decentralized an tum a; Development Board Village level aṭanga State levela thleng siam an duh; Retheite khai chhuak turin “Ban a Kai Policy,”(hand holding policy) hmanga hnathawh dan zirtirin, an thawhchhuah lei sak an tum a, ṭhalai, mithiam leh hausaten hna chak zawk an thawh theih nan Mizoram Development Bank siam an tum a, Quality Education siam turin politic inrawlhna tihtawp an duh bawk a ni. Heng hi Mizo mipui, Kohhran, NGO, Political party hrang te, Mizo zawng zawng duh a ni a. ZPM-in an tih tur chu an thuthlung mite hriatchiantir a, mipui kaih harh a ni mai. Chutih hunah chuan Mizoram hi an hruai tawh ang a, Zoram thar a piang tawh ang.