Written by
T. Lianhmingsanga Kanan Veng
Aizawl
KAN RILRU PUTHMANG HI DIK PHAWT SE
Mizoram hian ram hmasawnna kawng kan zawh theih nana pawimawh ber chu kan thliarkar rilru paih boa rilru hrisel leh rilru puthmang dik kan neih hi a ni. Kan ram ṭhanmawh bawk ni bera lang chu kan thliarkar rilru kan paih bo hlei thei lo hi a ni. Changkan leh hmasawn tum tak tak hi kan la vang pharh mai. Mahni ramchhung leh vengchhungah bak kan phusa meuh lo. Chutiang bawkin kan rilru leh ngaihtuahna hian ram changkang zawk leh state dang chu sawi loh ṭhenawm vengte pawh a el pha meuh lo. Ram hruaitu ṭha tak tak nei mah ila a ram chhunga cheng mihringte hian kan zir miau loh chuan hmasawnna chuan min thlawh khûm zel ang.
Kan ram hruaitute pawh hi an bâng bik lo. Ram hmasawn leh intodelh theih nana hma la tak tak pawh hi an awm meuh lo. A thu leh a sawiah chiah an la thamral mek zel mai chu a nih hi maw. An ngaihtuahna leh rilru puthmang tidanglam a, ram tana rualawhna leh ṭhahnemngaihna lamah hian an rilru sûkthlêk hi thlak tawh se chu kum rei lo teah state intodelh leh chhenfakawm berte zinga mi kan ni tawh ang; chutiang chu kan la hlat si a, an rilru puthmangah hian mahni sahmim puarna tur ngaihtuah hian an hmanhlel si a. Ram hmasawnnaa kan rilru puthmang kan thlak a ngaihna lai tlem han tarlang ila.
1)Traffic duty kan hmachhawn danah:
Traffic kan hmachhawn dan aṭang hi chuan Kristian ram kan inti hi pawm a har ṭhin. Traffic rules kan bawhchhiat emaw kan zawm loh pawn chawi loh emaw hrem loha chhuah hram dan ngaihtuahin dawt tinreng kan sawi ṭhin a nih hi. Kan tihsual ngei ngeiah pawh thiam chan tumin dàwt vár kan sawi nghal zung zung ṭhin a. Hetiang zingah hian khawtlanga hruaitute leh zah kaichin pawh an bang bik lo nia maw le! Hnam dang Traffic Police duty ve ṭhinho tan kan thurin (Kristian Doctrine) leh a mihringate hi ngaihsan kan har ṭhin ngawt hian ka ring. Kan tihsual a nih chuan ‘Sir/Ka Pu ka tisual a, dan ka bawhchhe ngei a ni, hremna pawh ka tuar ngei tur a lawm’ ti ta hlauh thung ila, buaina tam tak hi kan pumpelh hlauh zawk thei hian ka ring ṭhin a ni. Mihring hi ṭhatnain a hneh theih loh tur khawpa sual leh khirh hi kan awm lo, kan indawr dan hi a fuh tawk loh ṭhin vang hi a ni cháwk. Hetiang lampang hawi zawnga kan rilru sukthlek thlak danglam hi a hun tawh hle mai, hmasawnna min thlenpui ngei dawn si a.
2) Politics-a kan rilru puthmang:
Politics sawi rik ruala a tam zawkin hmatheh lova kan hriat dan chu thil tenawm leh mi ṭha lote tan bika kan ngai ṭhin hi a ni. Chuta chhapah politics-a zuang lut mek leh khel mekte hi kan en tleu a, mi diklo eiruk hreh lo vek turah kan ngai ṭhin tlangpui bawk a. Tin, ṭhangtharte zingah hian Politics ngaihsak lohna (Political apathy) hi a hluar em em bawk a, National politics chu sawi loh mahni state politics a thil thleng takngial pawh ngaihven peih lo hi a tam zawk kan ni awm e. Hei hian a nghawng tur chu ram hian hmasawnna aiin tlakhniam lam kan pan zel zawk dawn tihna a ni ang. Politics hmang lo chuan ram hi a siamṭhat theih loh a, a siamṭhatu tur thalai zawkte hian kan ngaihven peih bawk si lo, ngaihven loh tur kan ngaihven a, ngaihven tur ber kan hlamchhiah leh si a.
Tin, politics-ah hian abikin kan MLA te kan beih dan hi a dik lo mai ni loin kan kal fawr mah mah ṭhin em aw ka ti! Miṭha leh ram hmangaih tak tak an han zuang lut ṭan a, kan bei zui nghal bawrh bawrh a, ar chuk tui lo khawpin kan chhuah ṭhin a. Hei hian kan mithiam tak takte hi a hnawt darh/ṭi zo ang tih pawh hi ka hlau hlel love. Miṭha lutuka kan ngaihte pawh hi an mimal nun thlenga an han chhu zui tak tak phei chu ip chawih chawihna tur a tam ṭhin ngawt mai. Keini angte hi min kher ve dawn se, pawn pawh kan chhuak ngam tawh nang maw le! Democracy ram kan ni a, an hun kal tawha an tihsual leh tihdik lohnate hi chu kan hai lang thei teh meuh mai, dem pawh pawh kan dem luai luai thei, hei hi politics-ah chuan a thiang a, a ken tel tlat bawk a ni; mimal nun (privacy) leh chhungkua thleng thlenga kan inhnuk tel ṭhin hi a pawi tak zet, tumah famkim leh sil lohva ei tlak kan awm si lo. Miṭha leh thiamte hi kan chân zel loh nan inbeih dan leh a tawk chin kan hriat a ngai tak zet. Kan rilru sukthlek leh puthmang kan thlak loh chuan ram hmasawnna hi kan hlat tulh tulh zel ang a, tlai luat hian pawina a nei tih hi kan insawisiak chamchi hun a la thleng lo ang tih a sawi theih loh.
3) Kan Public Darling MLA-te :
State kan nih aṭanga tun hun thleng pawha kan politics-in hma a sawn theih loh chhan pakhat chu kan MLA te’n Party chhunga tlak tlum loh leh party leader te duhsak hlawh loh nih hi an hlauh vang a ni. Party hruaitute’n thil dik lo leh felhlel an tih pawn tlaktlum loh hlauh luatah do chu sawi loh, awka pawh an chhuah ngam ṭhin lo chu a ni a. Kan MLA tha tak tak mipuiin beiseina sang tak nena ‘Tlumtea thlir tak tak meuh meuha kan lo thlir’ ṭhinte hi inthlan a zawh meuh chuan thehmeh ang maiin an reh zui ta ṭhin a ni. Ram hmasawnna tur thil tih an duh pawn Party hruaitute duh loh zawng a nih chuan do let emaw titlang turin huaisenna an nei lo fo mai. Hei vang hian kan MLA ṭha tak tak ni tura kan ngaihte pawh hi an reh zui ta vawng vawng mai ṭhin a ni.
Hetiang kawngah hian Kristian ram ni lo State dang MLA/MP te lakah hian kan MLA/MP te hian zirtur an neiin ka hria. Huaisenna kawngah te thil dik loh nia an hriatah chuan party MLA aṭanga ban ngamna hi an neih ve a hun tawh. Hetah tak hian kan MLA te hian an rilru puthmang an thlak danglam ngam tur khawpa huaisenna neih a hun ve tawh khawp mai. September ni 20-a Lok Sabha-a sawrkar laipuiin Agriculture Bill pathum - 1) The Farmers Produce Trade and Commerce (Promotion and Facilation) Bill, 2020 ; 2) The Farmers (Empowerment and Protection) Agreement of Price and Assurance and Farm Services Bill, 2020; 3) The Essential Commodities (Amendment) Bill, 2020 te pass duh lohna lantir nana bang ta kan Union Cabinet Minister of Food Processing Industries ni lai mek Hasimrat Kaur Badal hi a huaisen ka ti khawp mai. Ani hi BJP thawhpui hlun ber Shiromani Akali Dal party mi leh sa a ni. Kan ram MLA/MP te zingah Party chhunga thil dik lo leh fel hlel deuh duh loh avanga MLA/MP nihna aṭanga bang ngam ta sawi tur hi an la awm meuh lo a ni. Ban chu sawi loh party Leader te lakah tlak tlum loh hlauvin an hmanhlel zawk mah a. Kan rilru sukthlek leh puthmangah chuan hnam pui zawk chu kan la pha lo tih a chiang reng mai.
4) Tourism chungchangah:
Mizoram hi India states zinga intodelh lo ber ti ila ka sawi sual kher lovang. Agriculture leh thil dangah kan intodelh lova, Central aṭanga sum rawn lut tih loh kha chu a hranpaa state in a thawhchhuah hi a awm meuh lo ang. Revenue beitham zet aṭangin tlem a zawng chu a lut ve anga, a bak chu hmun dang aṭangin lut tur a awm meuh lo. Chutiang a nih laia state sawrkarin sum lakluhna tur a ngaihtuah tak tak emaw ni le aw tih theih tur hian policy lian tham state income punna tur a duangchhuak thei bawk si lo ( tum loh vangte pawh a ni ang). State income luh theihna tur ṭha em em state retheihna aṭanga min khaichhuak theitu tur ‘Tourism’ kan ngaihthah lawi bawk si. Kan ṭhenawm state Sikkim keini state ang thoa tlangram awih lutuk leh rualrem lo zet pawn ‘Tourism’ lamah ṭan lain a sum tam tak an hai lut chur chur thei a. An tuikhawhthla (water-falls) hmingthang tak takte pawh khi kan Airport kawnga tuikhawhthlate nen a inang reng mai. Chutiang bawkin ṭhenawm Meghalaya-te pawn ‘Tourism’ kaltlangin sum tam tak a hai lut a, an Tourism kaltlang hian sum an la lut chur chur nia maw le.
Kan ram anga ‘tourism’ lama theihna (potential) nei ram hi an tam lutuk lo ang. Kan Serlui B’ hydel Project te khu sawrkar hian han chei tha se, a panna kawng Bilkhawthlir peng aṭang khuan metal road-in han siam ṭha se, tin, a kam velah eichawp dawr leh hahchawlhna turin neuh neuh hi han dah thluah se, mi tam tak a hip lut ngei ang. Lawngleng (water boat) man chawia hawh turte hi han dah ve thluah se la tourists mai ni lo; Mizoram hmun hrang hrang aṭangte pawn chhungkaw tam tak hian chawlh hman nan an pan ruih ruih mai ang. Tin, Boat races tih nan pawh a hman theih ang a, hei hian global sports lamah ṭhalaite mit a tihvarsak lehzual ngei ang. Chutiang bawkin, kan Chalfilh tlang te, Sialsuk, Hmuifang leh a dang dang te pawh hi hei ai nasa fe hian a tihhmasawn theih ang. A bikin Chalfilh tlang khi han cheibawl ṭhat a, han thawmṭhat hi a chakawm tak zet, a hmunhma a rem si a. Lodge cheng nuai tam taka sakho khi enkawl zui lohva an han hluihlawn maite hian rilru a tina vawng vawng ṭhin. Han chei ṭha ila chuan khing aia hmun nuam leh hmun rem hi India ram pum huap ang pawn a tam lutuk lo ang. Tin, sawrkar mai ni lo, a mipuite pawh hian mawhphurna tam tak kan nei, kan ram leilung hausakna hi dimdawi nachang kan la hre lutuk lo a tihtheih, he lama kan ngaihtuahna kan sen ve a hun tawh tak zet. Ram changkang apiangin an ram leilung hausakna chi hrang hrang, nungcha leh sava te, an ram leilung mawi danglam biknate hi an roh thiamin an humhalh bik em em a ni.
5) Ramhruaitute nge Mipuite:
Mi tam takin kan ram hnufual chhan leh retheih chhanah hian kan ram hruaitute hi kan dem bur mai a, a nihna takah chuan a mipui ate zawk hi a thiam lo zawk chu kan ni. Kan ram hruaitute hi an ṭha lo vek kher lova, ṭha tak tak pawh hi an inphumru ṭheuh tho a ni. Mipuite hian an tih dik loh leh an tihsual a taka kan do ngam ṭhin loh avang hian an inthlahdah phah a, social media-ah an ri hluai ang a, an hre rei leh dawn chuang lo tih an hre tlang vek a, mipui rilru sukthlek an man tawh em avang hian kawng engkimah an inthlahdah phah ṭhin a ni. Hemi avang hian eiruknate, hlemhletnate leh kawng dik lo zawhna lakah hian awlsam takin an tlu lut ta ṭhin a ni. State danga an tih ṭhin ang hian an eiruk emaw thil dik lo lutuk an ti ngei tih kan hriat chuan kawngte hi zawh mup mup ila (peaceful protest), emaw an inkawt emaw office kawtah te hian sitting demonstration te hi han nei ṭhin ila chuan corruption hluar lutuk pawh hi a ziaawm mahna. Social media-ah kan lungawi lohna te kan inhrithla a, kan inphun lungawi leh ta vel mai mai ṭhin a, a sawngsawhlawt lo ṭhin khawp mai.
6) Party-Based-Politics:
Politics tibawlhhlawhtute zinga langsar ber chu party-based politics hi a ni awm e. Zoram mipui tam zawk hi chuan politics hi kan khêl lo a, a party-a zawk hi kan khêl a, politics khêl emaw kan intih lai hian a party a zawk hi kan khêl daih ta ṭhin a. A tam zawk hi chu party leh a behbawmah hian kan thamral ta ṭhin a ni. Party kan atchilh luatah hian miṭha leh thiam tak takte pawh hi kan hmuh kân fo a, kan mit a tidel tel tlat bawk a. Mahni biala mi tha leh thiam, bialin hma an sawnpui dawn tih hre chung pawha party mi leh sa an nih loh vanga vote duh miah lo hi a tam zawk kan ni ang. A tawpa tuartu tur chu mipuite tho hi kan ni tih lai te hi kan man fuh hlei thei lo chu a nih ber hi.
7) Kan Mihringpuite laka kan rilru puthmang:
Mihringte hi mahni aia hnuahnung zawk leh chanchhe zawkte laka kan awm dan leh rilru puthmang atang hian kan nihna dik tak a hriat ṭhin a ni. Veng khata mi bawl hrat deuh deuh leh mi chanchin nuihza siam nana hmang ṭhinho hi veng khat parawn hi an ni mawh khawp mai. Mi pangngai tak pawh kan inbawl a, kan innuihzat fo chuan mi pangngai loah kan inchhuah fo ṭhin. Hnam changkang leh mithiam kan tihte hian mi hi an bawl ngai meuh lo, an fuihphur a, hmasawn turin an pui zawk ṭhin a ni. Tin, mihring reng reng hi kan infuihphur tawn a, hmasawn tura kan inchhawmdawl tawn hian mimal mai ni lo ram hian mathei lovin hma a sawn ngei ṭhin. Helam lampang hawi zawnga kan rilru puthmang kan thlak theih hunah chuan khawtlangin hma sawn ang a, khawtlangin hma a sawn miau chuan ram hmasawnnain a rawn zui ngei ngei bawk ang.
8) Kan tunlai Mipate leh Social media an hman danah:
Globalization leh khawvel chankannain min rawn tuam mup mup takah chuan kan khawvel leh nunphung tam tak hi a inthlak thawk a ni ta ber mai. Chung thil inthlak danglam zinga langsar berte zinga mi chu Mizo mipa nunphung hi a ni. Hmana kan culture-a bet tel tlat ṭhin hmeichhia leh mi rel tia kan hriat ṭhin chu tunah chuan mipa leh mi rel angin kan hre ta hlauh thung a. Kan pi leh pute hunlai chuan mi dang chungchang (a ṭha lam nih loh chuan) sawi nuam an ti ngai lo a, an duh bawk lo a, an inzilh fo ṭhin reng a ni. An nupui leh fanaute pawh mi chungchang a chhe zawnga an sawi dawn chuan an khak fo ṭhin bawk a. Chutiang khawp chuan an ‘Mipa’ nihnaah hian an chiang a ni. Mipa takin an awm a, mi rel leh mi chungchang sawi chu hmeichhe tih awm tawk lekah an ngai a, mipa tan chuan thil inhmeh lo tak, khawizua hmeh atana kurtai hman ang vela inhmeh lo angah an ngai hial ṭhin.
Hmeichhe tih awm tawk leka kan ngaih ṭhin - mi rel leh sawichhiat hi mipa hian kan tuipui ta hlauh thung a. Heng social media hrang hrang Facebook, whatsapp leh a dang dangah hian Mipate hian an mipatpuite chungchang an troll a, an sel a, an rel a, mi dangte chanchin sawi nuam ti ber berah an ṭang ta thung a, hmeichhia pawh an zuah chuang hek lo. Patling pui puiin mi chanchin an khel a, thlalak dukdak lo post a awm hlek hian an seprawtui a, ṭhenkhat lah mahni nihna anga lang ngam lovin hmaithinghawng (fake account) vuah chungin an rawn inlar ve leh thung a, a nih hian a ni lo reng reng. Kan rilru puthmang hi a kalsual duai tawh, hmasawnna chu kan la hlat khawp mai.
Tlipna
Hmasawnna a awm theih nana kailawn pawimawh berte zinga mi chu thlen chin aṭanga hmasawn zel tumna hi a ni. Chutiang ni loa thlen china lungawi kan tum chuan kan hmasawnna tur kawng a phum bo a ni. Hmasawnna kan tum danah erawh kan rilru puthmang hi a pawimawh hle thung a. He kan ram chhung zim têa ngaihtuahna thlur bing mai lovin, ram changkang zawk leh khawvel tukverh eng aṭanga kan ngaihtuahna puthmang hi kan sen a ṭul tawh. Tin, ram kan veina kawngahte, kan mihringpuite lakah hian kan rilru puthmang hi dik se, hmasawnna chu thlasik anga khel lovin a inphaman chho zut ngei ang.
Tin, Sawrkar hian ram hmasawn nan leh ralmuan nan dan leh dun ṭha tak tak a siam ṭhin a, chu chuan zawm a hlawh loh a, ngaihthah a nih chuan hmasawnna hi awm thei ngai lo a, ram a ṭhang thei bawk hek lo. Dan hi zawm tura siam a ni a, siam a nih chhan ang tak hian zawm ṭha ila, ram a ralmuang ang a, chu ralmuanna chuan ram nuam a siam ang a, chu chuan hmasawnna a hringchhuak tawh mai dawn a ni. Ram ralmuang lo leh mipui nek chepna apiangah hmasawnna hmuh tur a awm tak tak thei ngai lo. Chutiang taka ram nuam leh ralmuang kan neih theih nan mipuite hian kan rilru puthmang tihchangkan a, kan khaw hawi kan tihzau a, kan thliarkar rilru, rilru tê lutuk hi kan paih bo a ngai. Tin, mi dang nen kan indawr reng rengin eng ang mi pawh ni rawh se, inzahtawn tak leh hawihawm taka kan inbiak phawt chuan buaina tam tak hi a pumpelh theih ṭhin a ni. Ṭhatna leh hawihawmnain a hneh theih loh tur khawpa mihring rilru paukhauh leh sual kan awm si lo a.