Written by
- Zodinsanga

KAWNPUI CONVENTION MU TÂN

Naga chu Nagaland-ah pawh Naga an ni a, Myanmar-ah pawh Naga tho an ni a. Hnam bil hrang hrang inzawmkhawm an ni a, an chibil ṭawng pawh an inhre tawn vek bik lo a, an inbiakpawhna atan Nagamese an chher chawp hial zu nia. An hnam inhuikhawmna kawngah hian an huang a zau ang reng a; ziarang leh ṭawng thu ah pawh keini lam min hnaih zawk, kan historian te pawhin Zohnahthlaka an rin luh, Manipura hnam tenau ṭhenkhatte chu keini lam aiin Naga lam an awn zawk tlat tawh a ni.

Keini ve thung hi Myanmar-ah Chin kan ni a, Mizoram-ah Mizo, Manipur leh Bangladesh-ah Kuki ti tea hriat kan ni a. Myanmar leh Manipur-ah hian Zomi inti pawl an awm bawk a. Ramri-in min ṭhen bawk nen, hnam hming hrang bawk si, ṭawng lah inawm chilh lo phei chu inhre tawn mang lo kan ni a; hnam khat, thlah khat kan ni tih pawm mah ila, hming pakhat (common name) nei lo na na na chu inpawh tak tak hi a harsa ṭhin a ni.

Mizorama Mizo te British-in Lushai tia min sawi ṭhin kha kan hruaitu hmasate'n Lushai tih ringawt chuan min huam kim lo e tiin Lushai Hills chu Mizo Hills tia thlak a ni a, Mizo tih chu kan hnam pum hming atan kan lo pawm ta a. Mizo tih hi Mizoram mite hi chuan kan pawm tlang em em vek a (tlem azawngin an pawm lo hnuhnawh emaw tih tur a ni na a), Mizoram pawn lamah pawh Lusei (Duhlian) ṭawng hmang chuan Mizo an inti vek a ni. Kan unau Chin leh Kuki te'n an pawm ve thei lo hi chhan tam tak a awm thei ang a. Kan hnam pum hming atana Mizo tih kan lo rawt hma daih khan Kuki leh Chin tia hriat an ni a, inhlat deuhin kan lo khawsa tawh a, 'Mizo' tih boruak khan a va chim pha ve chiah lo te pawh a ni ang a, Lusei-centric deuh niah an ngai te pawh a ni ang. Tin, Mizo inti ṭhenkhat te'n Lusei ṭawng hmang ve lo te chu Mizo ni ve lo riau-a ngaihna kan neih vang te pawhin an tan pawm a harsa te pawh a ni ve thei bawk.

Ram Buai hma kum 1965 khan Manipur-a Mizo khaw pakhat Kawnpuiah Zohnahthlak hrang hrang intawhkhawmna a awm a, chu chu Mizo People's Convention tih emaw Kawnpui Convention tih emawa sawi a ni a. He inkhawmpui January thla ni 15 leh ni 18 inkara neihah hian Zohnahthlak hnam pawl aiawh hrang hrang 13 an tel a. He intawhkhawmah hian thu nem ngheh an nei a, chu chu hnam khat thlah khat kan ni e, tih a ni. Amaherawhchu, mu tân pakhat an nei a, chu chu hnam pum hming (nomenclature) chungchangah a ni. Mizo Union leh Mizo National Front-in 'Mizo' tih hming an rawt laiin, kan unaute tam zawk khan an chibil hming, Paite tih te, Hmar tih te put zui zel kha an thlang zawk nia sawi a ni. Hei hi India independence hnua Zo hnahthlakte inzawmkhawmna thu sawi tura intawhkhawm hmasa ber nia sawi a ni a. Nomenclature chungchangah thuthlukna felfai siam thei lo mah se, rambung khata awmkhawm tura hmalak erawh chu an remti tlang a. A kum leha MNF-in Zalenna an sual a, Greater Mizoram movement a kalpui pawh khan Manipur-a Kuki leh Hmar ṭhahnem takin Mizo hnam movement chu an zawm ta réng a ni. Mizo Peace Accord-ah Greater Mizoram a tel tak loh avangin kan unaute chuan Manipur-ah hnam anga din khawchhuah tuma an beih zui a ṭul phah ta thung a. Peace Accord hi Kuki/Hmar unaute'n 'inphatsana' (betrayal)-a an ngaihdan chungchangte pawh hi thui tak ziah tur a awm a, chu lam erawh chu kan sawi tum ber a ni lo.

Nomenclature pakhat kan nei lo hi kan insuihkhawmna kawnga daltu lian tak pakhat chu a ni vein a lang. Manipur buainaah bawk hian kual lut leh ta ila. Zofate hi hnam hming pakhat puin hlawm lian takin lo awm ni ila, heti tak hian Meitei ho pawhin min zuamin a rinawm loh - tribal ve tho Naga te laka an rilru put hmang enin.

Kan unau Zomi inti leh Kuki ho pawh, thu dik tak sawi chuan, nomenclature-ah an buai ṭhin a, Kuki lamin 'Kuki' tih barh luih an tum a, Zomi te'n an duh bik si lo a, an innghirngho phah fo a ni. Tunah erawh chuan hmelma thuhmun vangin unau ṭangho lo thei loin an awm ta a, a éng zawnga thlir chuan he buaina hi Zofate insuihkhawmna kawnga hmasawnna duhawm tak a ni ve awm e.

Min mawlhtu pakhat la awm fo chu kan unaute hian an phut ang rorelna hran hi pek lo ni ta se, hmingah bawk chuan an inlungrual lo leh ang em, tih hi a ni.
Tun ṭum Manipur buainaah hian kan unau tam tak zingah 'Mizo' tih hming put vek mai duh hi an awm ta nual tih an thusawiah te a hriat theih a. An hruaitu zingah pawh 'Mizo' tih hi kan dam khawchhuahna tur awmchhun nia ngai an awm nual bawk.

Heng hming pathum Kuki, Chin leh Mizo tihah hian Mizo tih chauh hi keimahni inphuah a ni a, a dang pahnih hi chu mi min phuahsak mai mai a ni. Kuki tih hi a ṭobul chiah ka hre lo na a, pipute hun aṭanga anmahni inkoh dan a ni lo tih chu a chiang a. Chin tih hi "em phur" tihna niin an sawi a, a dik nge dik lo ka hre lo. Hei pawh hi mi dangte min koh dan tho a ni. A awmzia chu 'Kuki' tih thumal hi Kuki ṭawng a ni hran lo a, 'Chin' tih pawh hi Chin ṭawng a ni lem lo tihna a nih chu.

Mizo tih erawh chu keimahni ṭawng, keimahni ngeiin duh taka kan inphuah a ni a, MNF hnam movement avangte pawh a ni ang a, khawvel hriat kan hlawhna hming a ni ve tawh a. 'Mi hlim' kan tih mai, hnam thuthlung buaipuitu zingah pawh 'Mizo' tih hi kan hnam pum hming atana "Pathian hriak thih" ang hiala ngai an awm a ni.
Hnam hming pakhat kan nei dawn a nih chuan, kan hming tur la ngaihtuah chawp ai chuan 'Mizo' tih hian insuihkhawm mai thei ila, chu chu hnam hlawm lian taka kan dinchhuah theihna tur kawng awlsam ber chu ni tain a lang.

Chu kawng zawh tur chuan 'Mizo' intite hian mawhphurhna sang tak kan nei a, tun hi thir lin lai tak a ni awm e. Tun hnai maiah pawh party pakhat candidate tur hming chu Lusei hming a nih loh avanga fiamthu thawh nana hmang mi ṭhenkhat an awm niin a lang a, Facebook-a ka hmuh danin. Khatiang vel te kha kan unaute'n Mizo tih hming pawm an harsat fo ṭhinna pakhat a ni. Hming tawpa "i" leh "a" dah hi Lusei (Mizo inti bik) deuh chauh hi kan niin ka hria a, mipa hming tawpa "a" awm lo hi Mizorama Mizote aia tam daih hi kan unau Zofate an an awm tih hriat tur a ni.

Kan zawlnei pakhat chuan "Hrui khat vuan ula, ka theh kai ang che u," tiin a lo sawi tawh niin an sawi a. Hrui khat vuan tur chuan kan ze hrang hrang te, kan hming sak dan inang lo te, kan ṭawng (dialect) inang lo hret hret te hi, kan inhriat thiam a, kan inpawm tlan a pawimawh takzet zet tawh a. Tin, 'hrui khat vawn' hian insuihkhawmna hming pakhat neih pawh a kawk telin a rinawm bawk a ni.


- Zodinsanga