Written by
R.Lalrinkima Hidden Lodge : Chanmari
Aizawl

Tuikhuah ropui, nunna tam tak chhanchhuaktu chu

(He tuikhuah kan sawi zauh tur hi an hming an chhalna takah chuan ‘Chhandamtu’ tih hial a ni a, kan Chhandamtu nena tehkhin rual a nih miau loh avangin ‘chhanchhuaktu’ tih ka hmang ta zawk a ni)

Kawlphetha hmanga inchhem­daihna vir muai muai hmaah chuan ‘Sardar Sarovar Tuikhuah’ chanchin tlanglawn ziahna (leaflet) chu ngaih­nawm ti takin a chhiar mulh mulh a, he tuikhuah hi India ram chuan ‘Tuikhuah Ropui, nunna tam tak, mihring, ramsa leh thing leh maute chhanhimtu’ tih hial chhal ngam a nih avang chuan mitthlaa Bairabi Hydel Project puitlinna tura hmalak dan a lo hriat tawhte chu hmu chungin a chhiar zel a.

India rama luipui lian panganaa chhal Narmada Lui hi Gujarat State ah chuan lui lian ber a ni a, Madhya Pradesh hmarchhak lamah hnar neiin Madhya Pradesh state a paltlang hnuah Maharasthra luanglutin a paltlang leh a. Chumi hnuah Gujarat chhimthlang hmawr paltlang lehin ‘Gulf of Cambay’ an tih (India ram map han ena veilam laihawl chunglam deuha mihring hrawk bawr awmna ni awm taka puk chho) ah Arabian Tuifinriat a fin a. He tuifinriat a fin hma hian Narmada Tuikhuah Ropui chu khuah a ni. He tuikhuah ruahmnna hi 1946, India In dan hlima thlai chinna chawm tur leh Electric siamna hmunpui tura lo ruahman tawh a ni a, India khawthlang lam tana boruak tichhe si lova mihring nunna hnar tura beisei a ni.

Hetih hunlai 1946 vela tuikhuah lian tak tak an hmathlir pasarih an thlan zingah Bharuch Project (Gujarat) te, Bargi te, Tawa leh Punasa (Madhya Pradesh vek) te chu thlur fal bik an ni a. Narmada lui hi a luang thui hle a, he lui luang thui taka heng project te hi zirchian tura hmachhawp an ni. Bharuch Project an tih tuikhuahna tur Gora(Gujarat) chu khalh fal lehin 1961 khan PM Pu Jawaharlal Nehru chuan lungphum a phum ta a. He tuikhuah sanzawng tur hi a chhawrnahawm zawk nan tiin a tira an duanchhin aia sangin an ruahman ṭha leh phawt a.

Kum 1964 ah chuan he luipui hi Madhya Pradesh leh Maharasthra ten an hman ṭangkai tawnna turin Dr Khosla Chairman-na hnuaiah ‘Expert Committee’ sawrkar laipuiin a din a. (Dr Khosla hi luiluang khawsa zia leh tuikhuah lam chanchin zirbingna lama mi hmingthang a ni a, Civil Engineering Graduate zir tan chuan a hming hi hriat loh theih loh a ni) Ani ho hian he tuikhuah tur hi zirchianna an neih hnuah tunhmaa lo ruahman chhinnaa tuikhuah san lam chu la tihsan belh cheu turin he committee hian sawrkarah a thlen a, Madhya Pradesh sawrkar chuan a ram chhe nasa lutuk tur leh he lui hrut state dangte aia chhawr nasat a theih bik dawn loh avangin a lungawi lo a, sawrkar laipuiah vuivaina a thlen a. Dr Khosla Committee chu thiatin sawrkar laipui chuan Narmada Water Dispute Tribunal(NWDT) chu 1969 Inter State River Valley Dispute Act 1956 hmangin a din ta zawk a.

Narmada Lui hi India lui hmingthang pathum Sutlej te, Ravi te leh Beas te pathum infinkhawm ai pawha tui tam zawk a ni a, heng lui pathumte hi Punjab, Haryana leh Rajasthan te chuan an chhawr ṭangkai em em si a, an pathum belhkhawm aia tui tam zawk hi India ei leh bar chawikanna kawnga hnuk lian tak pakhat ni tur chuan ngaihtuahna leh ngaihdan an sawmkhawm a, an zir luih luih mai a. 

He luipui hman ṭangkai tumna hmasa ber chu Rajasthan thlaler hnaih taka khaw eng emaw zata cheng mi nuaih tam tak tui in tur harsatna avanga tui thianghlim lo (saline water) in ṭhinte tana kumtluana tuithianghlim pek a ni phawt a. Chhungpuinuin tui harsat laia nileng deuh thawa tui in tur thianghlim chawia a hmun hla tak a pan ṭhin leh loh theih loha tui al leh tui thur an in ṭhinte chu tihbo a ni tawh ang. Chumi penhlehah chuan tuikhuah aṭanga electric siamchhuah a ni leh ang a, chu mai bakah electric siam a nih hnua tuikhuah aṭanga tui luangchhuak chu thlai chinna hmun zau tak chawmtu tui atana hman leh a ni ang. Heng zawng zawng phenah hian kum tina lui lianin a duh zawng zawnga luang darh a, ram a tihchhiat bakah ransa tam tak a tihhlum ṭhinte venna tur a ni bawk dawn a ni. Chuvangin Bharuch Project tiha hming an puttir hnuaia Sardar Sarovar(Narmada) Project/Narmada Project chu zau taka zirchianna neih chhunzawm zel a ni ta a. ‘India Iron Man’ tia koh Pu Sardar Vallabhai Patel hming chawia he project hming hi sak niin siam a nih chhante chu hengte hi an ni :-

a)    1.80 million hectare ramro chu thlai chinna tlakin siam a ni ang. A bik takin thingtlang khua 3360, District 14 hnuaia mite tan 75,000 hactare (0.75 Ha) ram Barmar leh Jallore, Rajasthan rama thlaler chu thlai chinnaah hman a nih dawn bakah Maharasthra tlangram tam takah ‘Lift irrigation’ hmangin thlai chin a nih dawn avangin he hmuna chengte tan eizawnna hlu tak a lo ni ang. Maharasthra leh Madhya Pradesh ram zau tak hmun ro chu tui lakna ṭha tak hmanga hmun hring nuama siam a ni bawk ang.

b)    Mihring nuaih 40 chuang ṭhal laia tui thianghlim in tur nei lote tan hnianghnar takin tui thianghlim an hmu ang. Tui in tur thianghlim hmu turte hi thingtlang khaw 8215 leh an aia changkang deuh khaw 135 te an ni ang.

c)    Kawng hrang hranga mamawh Industry leh mihring nunphunga kori thui tak tu tur ‘kawlphetha 1450.00 MW’ tuikhuah aṭang hian siam a ni ang (tunlai hian Mizoram hian kan chhit tam lai berin 120MW vel a la ni).

d)    Gujarat ramchhung Kachch leh Saurasthra leh Rajasthan District pahnihte chuan duhthalin tui in tur thianghlim, an hmuh ngai hauh loh chu an hmu tawh ang.

He tuikhuah chhawrtu tur state Maharasthra, Madhya Pradesh, Gujarat leh Rajasthan te chuan chhawr tam bik nih leh chhawr tlem bik nih an duhdan a rual loh avangin inhnial buaina a tam hle a. Tuikhuah tihsan vanga chhawr nasat theih tum laiin ‘ram a chim sang ang a, buaina zakhua a thlen thei’ tih changchawia nuarte an awm a. Tuikhuah san zawng chungchanga inhnialna nasa tak chu sawrkar laipui pawhin a chinfel hleihtheih mai tak lohah chuan India ram rorelna sang ber Supreme Court rorelnaah sawrkar chuan a pe ta a.Supreme Court chuan a rualkhai thei ang berin thuthlukna a siam hnuah chuan a ngau ngerho pawh chu an zuai ve ta a. Heng zawng zawng hi sawi dawn ila sawi tam a ngaih dawn avangin khiti chinah khian duhtawk ila. 

Tlangram aṭanga hnar nei a, phaizawl zau leh thui tak luang a, tu'ma thunun loha hun kha leh chen a duh duha luang ki kawi ṭhin chu thunun a lo ni ta a. Engmah lo ata thil ropui tak tithei tura he tuikhuah an puitlin dan chanchin chuan Temami Pa ngaihtuahna chu a tithui hle a. 

(Kar hmasa lama energy bill/electric chhit man mahnia chhut ve dan a tarlanah khan 348 unit leh Rs 50.00 kha puntirin a tluk chu Rs 174.00 a lo tipalh a, 348 hi 3.48 tur a ni a, chhuthan pawimawh tak lo chhut loh palh a nih kha, min lo hrethiam teh u)