Written by
- Zomawia Khiangte
Goshen Home

RAM HMASAWNNA BUL CHU POLITICS ṬHA THO THO

Mihring hian kan thlakhlelh ber chu thlamuang tak leh hlim taka chen hi a ni berin a lang. Hausaknate hi kan thlahlel viau mai thei, mahse hausak duh vang ngawr ngawr chuan Indonate hi a tam vak lo. Amaherawhchu, thlamuang tak leh hlim taka mahni mi leh sate nena chen za theih loh ai chuan, mihring hian Indo meuh pawh a thlang fo a ni. Khawvel ram hrang hrang history hi bih chiang ila, indonain a khat emaw tih mai tur a ni. Chu'ng Indonate chu thlamuang tak leh hlim taka chen duh vang deuh vek zuk nia!

Mihring chuan thlamuanna leh hlimna a mamawh hle a. Chumi atan chuan eng hi nge pawimawh ber ang le? A hmasa berah chuan Pathian awmpuina kan ti lo thei lo ang a, a dawttuah chuan a ram politics dik hi a ni. Ram ralmuan leh muan loh te, ei leh bar hausakna (economy) te, hmasawnna te, zirna te, hriselnate leh thlarau lam dinhmunte thleng hian a ṭhat leh ṭhat loh chu a ram 'politics' ṭhat leh ṭhat lohah leh, a ram Politician-te quality-ah a innghat vek a tih theih ang.

Zoram aṭang hian mi ramte kan thlir ve ṭhin a. Khawvela ram changkang tak tak USA te, Switzerland te, ram ralmuang Norway te, Germany te, Israel te, Japan te leh ram dang dang pawh. An ram hausakzia te, mawizia te, faizia te, mipui nawlpui nun nawm bikzia te kan hmu a, kan awt ngawih ngawih ṭhin.

USA chu khawvela ram hausa lawr lak a ni a, a hausakziate kan sawi chamchi a. A mihring chengte taimakzia leh punctual-zia te. Chu tah kan ram kan thlir leh a; kan rethei si, kan thatchhe si, kan punctual si lo etc. tiin kan insel zui a, keimahni leh keimahni kan inhmusit ṭhin. USA-a kalte lahin American te nun an sawi a, keimahni a tawpah min dem zui cháwk a.

Thil chhia/thil ṭha engkim bul chu Politics-ah a innghat:

A nihna takah chuan hei hi thu dik zawk a ni. Ram hausate hausak chhan hi an ram ṭhat vang a ni ngawt ngai lo. Christopher Columbus-an a lawng, Santa Maria hmanga America khawmualpui kum 531 liam ta - 1492 kuma a hmuh chhuah khan ram ruak mai a ni. A mi chengte lah hnam mawl leh kawlhsen bak an ni lo. Ram ṭhaa an ngaih avangin mi tam tak Europe leh Asia ram aṭangtein an pem thla ruih ruih a. 1776 ah Great Britain ram aṭangin Independence a hmu a. Chu ta ṭang chiah chuan ram rorelna mumal tak an kalpui ṭan a, an politician-te mi tak tak an ni bawk a, hma an sawn ta zawt zawt mai a ni. An ram rorelna sang ber aṭangin thil ṭha a inṭan a, chu ta ṭang chuan thil ṭhain a ram pum a luan ta a ni ber e.

Thatchhiatna pawh hi Politics dik lo vang tho a ni:

Mi tam tak chuan Mizote hi thatchhe hleah kan inchhuah fo mai. Dik pawh a dik mai thei. Mahse chhan a awm a ni. Zirnaah kan taima tawk lo a ni mai thei. A chhan chu hei hi a ni – Rim tak leh taima taka zir ṭang ṭang, thiam ve tak khan hna a dilin a hmu lo fo mai. Amah aia thiam lo kha Politician ṭha loten vawi tam tak an la fo a. A dawt leha mite chuan taima takin an zir zui ring duh suh. A tlan chak ber aia a tlan chak lo zawkten lawmman an hmuh fo chuan tu nge tlan chak peih ang ni? A hahthlak thlak nen. Mahni lo lama rim taka a sur a sa hnuaia thawkte aiin officer, thatchhe ve tak leh hlemhle tak a hausak fe zawkna khawvelah hian taima taka kut hna thawh reng bik hi a har a nih hi. A fair lo em a ni e.

Industry pawh kan nei lo?

Mizote chu hausa chi kan ni hlei nem, Industry pawh sawi tham kan nei lo. Ram changkang zawng zawngte chuan Industry an nei asin, te an ti fo ṭhin. Mahse hei hi kan hriat a ngai. Industry meuh din tur chuan Electric Power chak tak leh khaihlak lo leh kawngpui ṭha tak neih phawt a ngai; chu'ngte chu mimalina tih theih a ni si lo, Politician ṭhaten an siam phawt a ngai. Politics ṭha leh thianghlima politician ṭhate chauhin an siam thei. Chumi hnuah chauh Industry chu a din theih a ni. Mipui lam dem chi a ni lo.

Mipui hi kan sual em a?

Mipui hi kan sualin kan pamham si a, tu pawh sawrkar se eng kan ni lo vang ṭhenkhatin an ti fo. A ni lo, a ni mawlh lo. Kejriwal-a ten Delhi-a lalna an chanin rorelna ṭha tak an kalpui thei – Delhi mipui erawh an ngai reng. Bihar state pawh CM ṭha an neih hnuah mipui ngai reng khan kar loah hma an sawn zawt zawt mai asin. Mipui chu min hruaitu azir mai mai kan ni.

Sawrkar ṭhaah chuan:

Sawrkar ṭhaah chuan mipuite hnen aṭangin Tax an la vak vak a, mipuiten dik takin leh anmahni tan tho hman a ni leh dawn tih rinngamna thinlung nen phun lovin, dik takin an pe mai ṭhin. Tichuan sawrkar chu a lo hausa tawlh tawlh a, a hausakna hmang chuan mipuite tan hmasawnna ruhrel lian heng Electricity Power Plant te, kawngpui ṭhate mipui an siamsak a; chu chuan mipui a tiphur a, Industry te an lo din ta chur chur a. Chu'ng Industry-ahte chuan an thawh tam poh leh an hlawk zel avangin he mihring duham tak hi a thawk ta vak vak mai a ni (chu chu an taima kan tih liam puat ṭhin lo chhuahna chu a ni e) Sawrkar hnathawkte system ṭha aṭanga an ven avangin an eiru thei mang lo va, an thawhrimin an hlawh a pung chuang si lo va, chuvangin thawhrim poh leh hlawh tam theihna Company lian pui puiah miin thawh an chak a, an bawh hle ṭhin a ni.

Heng zawng zawng a thlen hma hian Politics dik neih phawt a ṭul a, chumi phenah a kengkawhtu Politician ṭha. Chumi hnuah chauh chuan ram ralmuanna leh hlimna chu a lo awm thei ṭhin a ni.

- Zomawia Khiangte, Goshen Home