Written by
- Rochamliana
Thakthing Veng

MANIPUR BUAINA

Manipur Governor hlui Gurbachan Jagat thuziak hian Manipur buaina namen lohzia a sawi fiah hle, “Manipur hmun hrang hranga police station leh police ralthuam dahnate mipuiin an suam ta mai hi engti zawng maha sawifiah theih chi a ni lo, India rama state buai leh manganthlak berte zinga mi lo ni tawh Jammu & Kashmir leh Punjab buai vanglai ber pawhin hetiang thil hi a thleng ngai lo. Uniform ha te leh civil mite tan pawh heng hi chu beisei ngai loh tur leh hriatthiam phak bak thil a ni,” a ti. Gurbachan Jagat hi IPS officer hlui a ni a, Jammu & Kashmir DGP hnate, BSF Director General hnate a chelh hnuah UPSC-ah Member leh Chairman a ni a, chumi hnuah kum 2008-2013 chhungin Manipur Larsap a ni.

Historian lar Ramachandra Guha pawhin a chunga thu khi a nemnghet a ni, “India ramchhungah hian chhan hrang hrang avangin buaina tam tak a lo chhuak tawh ṭhin a, mahse, police station rawk a, police ralthuam heti zozai chhuhsak hi helho hial pawhin an tih ngai loh thil a ni a. Police-ten an kut a tlu lut tawh hnu mipui sawisak tura (chhûn éngah lehnghal) an pekna state awmchhun a ni bawk, India ramah hetiang thil hi a thlen vawi khatna a ni. Chuvangin, Manipur police-te hi an hlawhchham lailet der a, state pumah dan leh thupek (law & order) a hlawhchham lailet der a, rorelna a tluchhe fai ṭhak a ni,” a ti.

May 3 (Nilaini) a Manipur buaina a inṭan tuk lawkah sorkar laipui chuan Manipur-ah Article 355 a puang niawmin thu a darh a, chanchinbu leh chanchinthar puan leh internet lamah te hmuh tur a tam hle. Director General of Police P. Doungel chu Officer on Special Duty (Home) ah sawn nghal a ni a, DGP thar atan Tripura Cadre IPS officer Rajiv Singh chu inter-cadre deputation a ruat nghal a ni bawk a. DGP kal chhuak ta P. Doungel an sawnna OSD (Home) hi apex scale of IPS-a post siamchawp deuh chuk chuk a ni awm e. Sorkar laipui aiawha Manipur enkawl turin CRPF Director General hlui, West Bengal cadre IPS officer pension tawh Kuldiep Singh chu Home Ministry thurawn angin Manipur sorkarin Security Adviser atan a ruat zui nghal bawk a nih kha.

Ram puma BJP party ṭawngkam hman uar tak chu ‘double engine sarkar’ tih a ni a, a awmzia chu ‘sorkar laipuiah BJP-in thuneihna an chan avangin state-ah pawh BJP thlang tling ula, khawl (engine) pahnih nei sorkar in nei ang a, hneh takin hna an thawk ang a, in vannei chungchuang bik dawn’ tihna a ni. Manipur-ah N. Biren Singh-a kaihhruai BJP sorkar a la ding ta zel a, sorkar laipuiin Article 355 a puang niin thu a thang chiam a, a aiawh Security Adviser a dah bawk a, DGP thar Rajiv Singh leh Security Adviser Kuldiep Singh-te hi Union Home Minister Amit Shah-a mi duhzawng, amah ngeiin uluk taka a thlante nia sawi an ni nghe nghe a.

Chuvangin, tun dinhmuna Manipur sorkar tluka ‘double engine sarkar’ hi a awm leh thei tawh chuang lo tih chu mi tam tak ngaihdan a ni. Mahse, khawlpui (engine) pahnih nei Manipur buainain kian lam a pan lo va, buaina chinfel kawngah hmasawnna hmuh tur pawh a awm hek lo. Chanchinbu mite leh mipui mimirin BJP party inzawrhna ṭawngkam hman uar tak ‘double engine sarkar’ tih chu Manipur buaina chungchanga a hmui chíp tlat Prime Minister Narendra Modi te, Union Home Minister Amit Shah leh, Manipur Chief Minister N. Biren Singh te laka fiamthu thawhna atan an hmang rim letling ta malh malh hle.

Manipur-a Article 355 puan ni awma sawi chungchangah sawi zui theih thil pahnih a awm; Pakhatnaah chuan: Article 356 (President’s Rule) chu India ram chhunga state tin deuhthawah puan a lo ni chamchi tawh a, Mizoramah ngei pawh puan a lo ni tawh. Prime Minister Indira Gandhi hunlai phei kha chuan an party Congress (I) sorkarna state ṭhenkhatah hial pawh President’s Rule puan hnan rup kha a pawisa lem lo. Amaherawhchu, Article 355 erawh hi chu lehkhabu leh internet lamah te ka theih ang tawka ka en kual viau hnuah leh, a hre tur nia ka hriatte ka zawh kual fe hnuah pawh kum 1947-a ramin zalenna a neih aṭangin India ram khawi hmunah mah puan a la ni ngai lo.

Article 355 hi India ram danpui (Constitution) Part XVIII chhunga mi a ni a, state in ‘pawn lam aṭanga beihna emaw, chhung lama buaina emaw’ a tawk a nih chuan buaina chingfel tura sorkar laipui a inrawlh theihna atan he Article hi siam a ni. Kum 1948-a Constitution ruahman chhin (draft) ah khan telh a la ni lo va, a kum leh 1949-a India danpui pawm a nih dawn khan Drafting Committee-in an telh belh a ni. State-a President’s Rule puan hi thil namen a ni lo va, a nghah chhan Article 356 thuneihna hi a sang hle. Chuvangin, danpui lam mithiam (Constitutional expert) te ngaihdanah chuan Article 355 hi Article 356 hmanga President’s Rule puan a nih theihna turte, sorkar laipui thutlukna chu lal hrawtna (arbitrary exercise) ringawt a ni lo tih lantirna tur leh, state rorelnaa sorkar laipui a inrawlh theihna tura dan hmanga intlawhkhalh lawkna a ni an ti a. Chuvangin, a hran a hraiin, a mal chauhvin Article 355 hi puan a ni ngai lo an ti a ni.

Pahnihnaah chuan: May 3 ah buaina a inṭan a, May 4 ah ‘dan bawhchhiate kah pawp phalna’ (shoot-at-sight) order tihchhuah a ni a, May 5 ah Article 355 puan ni awmin thu a thang ta a ni. Mipuia puanzar a nih dan kha a tir aṭangin a chiang lo hle phawt a, Manipur BJP MLA pakhatin twitter-ah Article 355 chu ‘implemented’ a nih thu a tweet a, a tuk May 6-ah khatih hunlaia DGP la ni mek, P. Doungel-a'n press conference kovin chanchinbumite hmaah Article 355 chu ‘imposed’ a nih thu a puang a, chanchinthar lamah Article 355 chu ‘invoked’ a nih thu kan hmu zui bawk a. Union Home Ministry thurawn angin Security Adviser ruat zui a ni a, tichuan, Article 355 chu Manipur-ah puan ni ta ang riakin khawvelin a hre zui ta a nih kha.

Chutiang chu tlang hriat dan a nih avang leh sorkar laipui ber a inrawlh tawh chuan buaina pawhin kian lam a pan thuai ang tia beiseina nen mipuiin kan thlir ṭhup laiin, tun thlengin sorkar laipui aṭangin Manipur-ah Article 355 puan a nih thu hriattirna engmah a la awm lo va, thuneihna zawng zawng chu Chief Minister N. Biren Singh-a kutah a la awm vek a ni tih a chiang chho ta tawlh tawlh a, Article 355 puan a ni tawh tih vel chu thu satel lu, tu pa zukhawn chang lo titi leh, tlang bumna mai a ni tih a lang chiang ta zel a ni ber mai!

August 1-a Lok Sabha ṭhutkhawma sawiho tur zingah Manipur-a Article 355 puan a nih chungchang hi a tirah chuan Tentative List of Business-ah telh a ni a. Amaherawhchu, Revised List of Business-ah erawh a lang ta lo va, sawiho theih loh tura paih a ni. Karnataka High Court advocate Ajay Kumar-an June 28 khan Ministry of Home Affairs (MHA) ah RTI hmangin Manipur-a Article 355 puanna order/notification copy a dilna chu rei fe a inchiah hnuin August 1-ah, Parliament-a sawiho tur aṭanga paih a nih ni takah chhanna pek a ni a. MHA Legal Officer leh Central Public Information Officer (CPIO) ni bawk Shakti Prakash-a chhannaah chuan ‘MHA chuan January 1, 2023 aṭanga June 13, 2023 chhungin Manipur-ah sorkar laipuiin Article 355 a puan thu engmah hriat a nei lo’ tih a ni.

Manipur Human Right Commission (MHRC) chuan Union Home Secretary leh Manipur Chief Secretary-te hnenah Manipur buaina chungchangah Updated Status Report thehlut turin a ti a. Manipur sorkar aiawhtu Chief Secretary leh state Home Commissioner-te aiawhin Manipur sorkara Deputy Advocate General-in MHRC-ah Status Report a thehluhah chuan ‘sorkar laipuiin Manipur-ah Article 355 a puang lo’ tih a inziak a ni.

Manipur buainaah hian thu inthup a tam hle tih a chiang reng mai a, mi tam takin zawhna an ngah viau reng a ni. Imphal leh Lamka-a ṭhianṭha leh hmelhriatte nen kan inbe pawp zauh zauh va, tunhma ang a ni lo va, sawi duh chin leh sawi duh loh chin an ngah a, an ṭawng fimkhur hle; thil mak pawh a ni hranpa lem lo ve.

Chiang taka an sawi ṭheuh erawh chu tun thlenga Manipur-a thuneitu ber leh rorelna fawng vuantu chu, thawm thang vel hrang hrang awm bawk mah se, Chief Minister N. Biren Singh a la ni reng. Chuvangin, India ram state danga kan la hmuh ngai loh Civil War thawthang chhuahna hmun Manipur dinhmun leh tuna a awm mek dana mawhphurtu berte chu tu dang kawh kual tur zawn ngai lo vin ‘double engine sarkar’ khalhtu Prime Minister Narendra Modi, Union Home Minister Amit Shah, NEDA Convener Himanta Biswa Sarma leh Chief Minister N. Biren Singh te hi an ni.

- Rochamliana, Thakthing Veng