Written by
- Dr Zodinpuia Pachuau
NGAIHṬHATNA TUR A AWM RIH LO VE 5/10/20
Khawvelin hripui a donaah hian India sorkar laipuiin Unlock-4 min kalpui tak mek hi ngaihṭhatna tur lam niawm tak a ni a. Ngaih ṭha taka kan awm hmain khawvela nCov-2019 kai nasa zual ram pathum dinhmun kan hriat tlan a pawimawh hle mai.
US-in ni khata nCov-2019 kai thar a neih san ber ni July ni 17, 2020 khan 75,821 a nei a, Brazil-in July ni 29, 2020 khan 69,074 neiin India chuan September ni 3, 2020 khan 83,883 kai thar a nei. India hi ni khata nCov-2019 kai thar nei hnem ber a tawh a ni.
September ni 3, 2020 khan US chuan 42,973 a nei thar a, Brazil chuan 43,773 a nei thar a ni. nCov-2019 avanga ni khata thi an ngah ber ni, May ni 6, 2020 khan US chuan 2701 a nei a, July ni 29, 2020 khan Branzil chuan 1595 a nei a, India chuan June ni 17 khan 2003 a nei a ni. September ni 3, 2020 khan US in 1,066 nCov-2019 avanga thi a nei a, Brazil-in 834 leh India-in 1,043 a nei.
US leh Brazil te hi thawk khat lai kha chuan mangan thlak khawpin nCov-2019 hri vei an pun bakah thih phah pawh an tam a nih kha. Mahse tunah chuan nitina nCov-2019 hri an vei dan hi zawi zawiin a tlahniam ve zel a ni. India-ah chuan August ni 11 a 53,601 kan neih kha August ni 13 ah chuan 66,999 kan nei hman der tawh a. August ni 18 ah tlahniam hretin 55,079 kan nei a, mahse zugust ni 20 ah chuan 69,652 in kan pung a. August ni 25 khan 60,975 ah tlahniam lehin August ni 27 ah chuan 75,760 kan nei hman tawh thung a ni.
Chutiang zelin September ni 1 khan tlahniam lehin 69,921 kan nei a, September ni 3 kan kai meuh chuan 83,883, khawvela nikhat a nCov-2019 hri kai hnem ber leh nikhata nCov-2019 hri 80,000 chuang case nei awm chhun kan lo ni ta der mai. He miin a entir chu, nCov-2019 hri kai thar hi India-ah chuan a sang tual tual (gradual exponential growth) a ni.
Inthlamuan nan, nCov-2019 hri vei aṭangin 0.5% chuahin ventilator an mamawh a, ICU a dah ngai chu 2% chauh a ni. Oxygen ṭanpuinaa enkawl ngai chu 3.5% aia tlem kan nih thu te hi sawi ṭhin mah ila, nCov-2019 hri kan kai chak dan en hi chuan, cheng zaah chuan 0.5% chu duli chauh nimahse, cheng 1000 ah chuan cheng 5 a ni; nuai 5 ah chuan cheng 2500 in 0.5% chu a pun chhoh theih angin percentage dang zawng zawngte pawh khi a number-ah a pung ve zel dawn tihna a ni.
Chuvangin, nCov-2019 avanga global fatality rate aiin India fatality rate (1.7%) chu a hniam zawk kan ti a nih pawhin, India-a state pakhat Mizorama cheng Mizote tan chuan nitina nCov-2019 hri vei thar kan pun zelna hi ngaihṭhatna tur a awm em em lo a ni.
nCov-2019 avanga damlo na tak chu 6% chauh a ni a, hri lan chhuah dan lang chhuak (symptomatic) a, khawsik, hrawk na, lu na leh a dangte nen a nCov-2019 vei chu 14% kan ni a nih pawhin, hri lan chhuah dan lan chhuahpui lo (asymptomatic) India ramah hian kan tlem hauh lo tihna a ni thei. Tunge Covid-19 positive tih kan hriat lohna chuan muang changin mahse chak takin min kaidarh tir te pawh a nih mahna. A ni tela kai thar kan tam poh leh he hri avanga harsatna tawkte chu a lu nungin kan tam chho ve zel dawn tihna a ni.
Chuti a nih si chuan, India a 3.94 M vei tawh aṭanga chhut chuan 6% chu 2,36,400 a ni. Hei hi Mizoram mipui tam lam aṭanga chhutin hmun nga-a ṭhena hmun khat ang velte chu kan dam khaw chhuahna a chau hle dawn tihna a ni.
A lehlamah chuan, kan him zawk nan engtia lo inrin tur nge ni ang tih zawhna kan siam chuan, kan chhia leh ṭha hriatnain social distancing a ngaihpawimawh hle a ngai phawt a. Kut sil emaw hand sanitizer kan hman uar a ngai ang a, taima taka mask kan vuah ṭhin te a pawimawh dawn a ni. Social distancing ah chuan 2 meters (ft. 6) in midangte nen kan inhlat tur a ni a, eng pawh kan khawih zawh hnuin, thildang kan khawih hmain kan kut kan silfai a nih loh chuan sanitizer kan hmang ṭhin tur a ni. Chungte chuan awlsam taka nCov-2019 kan kai theihna tur kawng a hawng zim sawtin a rinawm.
nCov-2019 hi tui hu (droplets) a natna hrik awm a nih avangin, chu tui hu chu kan lo hip/ thawk luhin emaw Covid-19 positive-in thil a khawih hnu (fomite transmission) kan lo khawih ve a, kan ka, hnar leh mit kan khawih leh chhawnin awlsam taka kai theih a ni.
Covid-19 positive hri kai tam zawk chu Asymptomatic an nih ngat phei chuan, kan fihlim na tur chu social distancing ngaih pawimawh emaw kut sil taimak emaw mask kan vuah tlatna chauh chu a la ni reng (dawn) a ni. Mask kan vuah dan pawh hi, hmai khawih zin kan sawi ang deuh a ni a, a him chin leh chin lo tur chu mahni in chhut ila. Kan kawr hak leh thil lei, thil kan chah lo thleng kan sawngbawl dan pawhin kawngro a su khawpin a rinawm.
He hritlang natna chi khat na tak laka kan him lehna tur pakhat chu kan hriselna a ṭhat leh ṭhat lohah a innghat thui viau bawk. Chuvang chuan kan insawizawi taima tur a ni a, kan ei leh in kan uluk hle tur a nih bakah kan hriselna a ṭhat zawk nan zanah mumal taka kan mut a pawimawh bawk awm e.
Covid-19 kan hriat hmaa kan nunphung tam tak kha kan kalsan hret hret ngai te pawh a awm ang. Chutiang bawk chuan kan tih ngai lem loh leh ngaia kan neih lem loh nunphung kan zawm tur pawh kan hmaah inchhawp a awm bawk ang. Mimal khawsak phung bakah khawtlanga kan khawsak dan phungte pawh han inthlak deuh hlawk hlawk ngaite pawh a awm ang. Mahse hei hi change kan tih ṭhin a ni pakhat dawm lawm ni?
Fimkhur tak leh thianghlim zawka nun bakah hriselna kawnga nun uluk zawkna chu hmasawnna chikhat kan tih theih mai a va ngai ta ve! Engpawhnise, fimkhur luat avangin nCov-2019 hri hi kan kai thei lo/ kan kai dawn lo tihna a ni chuang lova, chutiang bawk chuan kan fimkhur loh avangin awlsam taka nCov-2019 hri hi kan kai dawn tihna pawh a ni chuang awm lo ve.