Written by
- C. Dorema
Khasi Veng,4/30 Kulikawn, Aizawl-796005.

HAWH U, RUAHTUI I KHAWL ANG U:


Tui tel lo hian nungin khawsa thei ta ila engtin nge kan awm ang le ? Kan tawpin kan bal kháwn nasa hlein kan rimchhe ngawt ang. Kan taksa, kan thuamhnaw kan chenna in chhung leh kan velte a fai hian a nuam a lo ni mai a, chu'ng zawng zawng kan sila kan suk faina hmanraw pawimawh ber chu tui hi a la ni tho tho dawn a ni. Tin, kan taksaah hian tui hi 80% deuhthaw a awm, chu chu tlem té chauh pawha a tlakhniam chuan kan taksain a tuar ṭhin a, dehydration avanga thih mai theih a ni. Tin, kan taksa aṭang hian tui hi zun leh ek anga chhuak te, thlan anga chhuakte leh tui hu anga kan thawk leh ṭawng zawnga chhuak ṭhinte hi kan dah khah lehzel a ṭul a ni. Chutiangin, thing leh mau, ramsa, sava, thlai leh hnim zawng zawngte pawh hi tui tel lova nung thei lo an ni a, tui hi englai pawhin kan mamawhin kan nunna atan a pawimawh a ni.

Ṭhangthar mi tam tak hi chuan tunhma deuha Mizorama tui harsat dan leh tuikhur aṭanga ni tin chawi chawpa khawsa ṭhin kan nih dan leh tui um leh, fenthlir hmanga tui chawia suak ṭhin kan nih dan te leh, in chhungah pawh tuium hunna hmun chhungkaw tinin kan neih ṭhin dante kha hre phak lo tam tak kan lo awm ta. Kha'ng hunlai kha chuan naupang pawhin tui um khirhin tui kan chawi ṭhin a nih kha. Mahni in chhunga tui herh hawn theihna atana pipe connection nei kan awm lo va, tuizem pawh kan nei ngai hek lo; tuikhur tui kha kan inchawi chawp mai a, in chhungah tuiumin kan chhawp (stock) mai ṭhin a ni. Tuikhur nei hnai deuh leh tuikhur hnà ṭha deuh nei chu an vanneiin an nihlawh a ni mai a; ṭhálah phei chuan tuihna a lo tlemin tui kang nghah a ngaih chang a awm ṭhin. Tin, in lamah tui dah khawlna engmah kan neih loh avangin inbual, insuk leh insilna ber chu tuikhur leh lûi a ni vek mai. Khatih hunah kha chuan insuk tur thuamhnaw pawh kan nei tlemin inbual leh insil pawh a khát a, ei rawngbawlah pawh thil tam tak kan siam ngai lo va; chuvangin kan tui mamawh kha a tlem hle a lo ni. Tunlaiah erawh hi chuan kan khawsak hi a lo danglam nasa tawh hle mai. Inbual, insil leh insukna atan ringawta kan tui hman hi tunhma ngaihtuah chuan namen lovin a lo tam ta. Ei rawngbawlna atan ringawta ni tina kan tui hman pawh nasa takin a lo pung ta a ni.

Tin, tun hmaa daia inthiar mai mai ṭhin kha, tunah chuan mahni in chhungah deuh vek zun in leh ek in kan lo nei ta a, henga kan tui hman ringawt pawh hi a tam ta hle mai. Tin, huan thlai leh pangpar chawmna tur te, motor leh lirthei dang silna vel atana tui kan hman ringawt pawh a tam ve tham hle tawh a nia. Chutiang chu tunlaia thingtlang leh khawpuiah pawh kan tui hman dan a lo ni ta. Heng zawng zawngah hian Public Health Engineering Department (PHED) hmalakna zarah kan tui hmuh pawh tihbelh zelin tun dinhmun hi kan thleng mek a ni a. Hetiang hian kan khawsak dan a lo changkan zel bakah a tlàntu mihring pawh kan pung zel mai bawk si a ni a. Chutih rualin kan lui leh tuikhur hna siamtu fur ruahtuiin lei chhungril thlenga a tihhnawn theihna tura hruai lut ṭhintu pawimawh em em, kan ram thing leh mau awmna kan ramngawte kan ṭhiatin kan chèn phûl nasa tial tial a, chenna in leh a velah lei chhunga tui a luh lohna turin leh, kawra a luh thuai theihnan kan tual leh luikawr kan siam a. Chu'ng avang chuan hmun tam taka kan tui lakna hi a lo tlahniam tial tial mek a ni.

Khaw lian leh khawpui zawkah hian tui tam zawk mamawh phuhru turin lui mawng lama tui a tam zawk pump khawl hmanga tui; chhoh làk hi kan kal zel dan a ni ta hrim hrim mai. Nimahsela, hetianga tui lak hi khawl leh electric te hman a ngaih avangin a senso a tam ṭhin a, a enkawl zelna (maintenance) atana sum leh pai tam tak mamawh a nih ṭhin avangin khua zawng zawnga hetiang tui lak hi siam vek theih pawh a ni lo a ni. Chu vang chuan khawpkham lo tak tak pawh awm a nih ṭhin avangin, tui hmangtuten renchem taka an hman a pawimawh ṭhin a ni.

Maharashtra state-a thingtlang khaw hmingthang tak Ralegan Siddhi khua khu khaw té tak tè, tunhma chuan khaw intodelh lo leh khaw awhawm lo tak a ni ṭhin a. Nimahsela, kum 1980 vel aṭang khan khaw entawntlak, changkang leh khaw hmingthang tak a lo ni chho ta. Hetianga an hmasawnna leh hmingthanna chhan pakhat chu : a khaw mipuiin an tha leh zung ngei hmangin an khua nasa takin an cheiin an tihmasawn a; chuta an hmanraw pawimawh tak pakhat chu an buh leh balte chàwmna turin an lei hnuai tui (ground water) an tihpun theihnan nasa takin an thawk a, “Kum tina ruahtui lo tla hi kan khaw chhung aṭangin far khat té pawh kan luan chhuahtir tur a ni lo,” tiin kawrte an khuap a, terrace-te siamin an hmun sang lai leh remchang apiangah ruahtui luanluhna turin lei laih khuar (contour trench) sei tam tak an lai a. Hetiang laih hna thawk tur hian an khaw mi hnathawk rual zawng zawng chuan thla tin hian ni 15 dan zelah ni khat an khaw tan nilengin hna an thawk ziah ṭhin.

Tichuan, ruah a lo surin an khaw chung aṭanga ruahtui lo hawng zawng zawng chu an kawr khuahah te, terrace siamah te leh contour trench-ah te lo tlingin, lei hnuaiah lutin an lei hnuai tui (ground water) neihte nasa takin a lo pung ta a, chung chu hand-pump hmanga la chhuak lehin leileta an buh leh thlai chawmnan an hmang ta a. Tichuan, a hmaa ei khawp thar thei lo ṭhin pawh khan an ei sen loh – hralh chhuah tham buh leh bal an lo thar thei ta a. Chutiang chuan Ralegan Siddhi chu khaw intodelh ni mai lovin sum tam tak khawl tur lalutin, kawng hrang hrangin hma an lo sawn ta a ni. Chutiang chuan ruahtui tlak tlemna hmun ni mah se la, an ruahtui an hmang ṭangkai em em a ni.

Keini ramah hian kum tinin ruahtui hman sen loh khawpa tam, a man atan engmah chawi lovin fur apiangin kan dawng a, mahse kan hmang ṭangkai nep khawp mai. A tam ber chu lui leh kawrah lutin phai ramah an luang liam fai deuh vek a ni. Khaw tam tak leh veng tam takah chuan fur ruah sur hian lei a tih min avanga chhiatna min thlentu, kan in leh a vel tiderthawngtu, kan lei chunglang thlai leh thing tana ṭha tur min len bosaktu, kan kawngte leh kan hmun ṭha min hawrh chhiatsaktu leh kan khawlai vel chet nuam lo khawpa min tihberhsak ṭhintu angah kan chan ṭhin a ang. Nimahsela, ruahtui min petu Pathian hian chutianga hnawksak leh harsatna min thlentu mai atan min pe hauh lo vang tih hi i ngaihtuah ang u. Kum tina ṭhal hun chhunga keini mihring te, kan ran vulh te, kan thlai leh pangparte chawmtu leh kan ramngawte chawmna tur atan leh, sik leh sa nuam tak kan lo neihna tur atana ṭangkai taka hman theih tura min pek a ni tih hi kan ngaihtuah dan ni zawk se, chu chu malsawmtu Pathian duh dan pawh a ni ngei ang. Fur tui kan lo khawl a, a hnu lama kan hman zui ṭhin hian kan kawr tuihnate kan chawm (recharge) ṭhin a ni a, chutiang chuan ruahtui khawla luang bo mai lova kan lo chelh khawtlai hi kan tuikhur leh lui tuihna atan a ṭangkai a ni.

Chuvangin, ruah tui tam zawk ṭhal chhunga hman tur daih dahkhawl dan ṭha kan zawn sauh sauh hi, Mizote hian kan ngaihtuah atan a pawimawh hle. Mizo chhungkaw tin hian fur chhunga ruahtui kan dawnte ṭhalah ṭangkai zawka kan hman theih dan tur ngaihtuah ila, a dahkhawlna tur siamin a ṭul a nih pawhin kan sawrkar finchhuah ila, chumi atan chuan kan tha leh zung pawh seng ila, tih hi he thupuiin a thu ken pawimawh em em chu a ni.

Hawh u, ruahtui ṭhahnem tak kan dawn ṭhin hi harsatna nasa tak min siamtu leh, luangbo leh mai mai tur ni lovin, fur ruahtui tlak hunlai hian dawhkhawlin tun aṭang hian i hmang ṭangkai ang u. Chu chu khua leh tui tha kan nihna atan, kan tu leh fa lo awm zel turte tan pawha thil ṭha leh ṭangkai a ni dawn a, ruahtui min petu Pathian duhzawng pawh a ni ngei ang.

- C. Dorema, Khasi Veng,4/30 Kulikawn,
Aizawl-796005.