MKHC LEH HNAM ZIARÂNG (CULTURE)
Mizoram Kohhran Hruaitu Committee (MKHC) in Mizoram Law Commission in Mizo Hnam dan siam ṭhat tumna an neih zinga pakhat, inneih chungchanga hmasâng aṭang kan lo hman tawh, man leh mual inhlan hi inneih dan puitlingah pawm ni rawh se an tih an duh loh thu ka hmu chu ka phu deuh zawk mai. Sakhua hi eng emaw chenah kan nunphungah a inrawlh tur a ni ngei mai; mahse inrawlhna tur chin leh chin loh thliar thiam a pawimawh hle awm e. Kum zabi 19-na tâwp lama Mizorama lo lut, Kristian sakhua hi ram dang leh hnam dang sakhua a ni a, mahse Pathian remruatna a ni chêk ang, kum 50 êm pawh a ral hmain Zo Hnahthlak hnam zawng zawng tih theih chuan Kristian sakhua hi kan pawm ta púk a, Chunglam hnathawh bâk chu puh loh a har khawp mai.
Eng sakhua mai pawh hi nunkawng vawng ṭhatu a ni vek ti ila kan sawi sualin a rinawm lo a. Chutihrual erawh chuan sakhua hi hman sual ve theih tak a nih avangin Lal Isua ngei pawh khan a hun laia Pharisaite leh Sadukaite kha a khak fawk fawk a nih kha. Sakhaw zirtirna hi duh fìr lutuk chuan kawng dik lo zawh a awlsam hle a. Kristian sakhuaah ngei pawh Spain ramah khan kum 350 chuang fír taka kalpui a nih avang khan Kohhran hruaitute kha hnuchhuina (history) chuan a dem hle a ni (Spanish Inquisition–1478 -1834). British hovin America ram an luah tirh lam pawh khan Kristian sakhua hi fír taka kalpui a nih avang khan hmeichhe pawisawi lo, dawithiam (Setana bia) nia puh mi 19 lai tihhlum an ni a, hei pawh hi hnuichhuina chuan a dem hle (Salem Witch Trials, June 1692–May 1693). Tunlai khawvelah ngei pawh sakhuana duh fír pawl chuan khawvel an chawk buai hle a, a bikin Muslim sakhaw vuantute zingah hei hi a hluar a, "terrorist" tih leh "terrorism" tih chu Muslim sakhua nen mi tam tak chuan an hmehbel ta hial awm e. Hnam hrang hrang leh ram hrang hrangte'n kan sakhaw vawn dan hi kan fimkhur loh chuan buaina leh harsatna thlentu a ni tih hi ka han sawi ták aṭang hian a chiang reng a ni.
Kan ram, Mizoram bikah han lut ta ila. Kum 1890 bawr chho vela khawthlang Kristian missionary-te an rawn luh khan pi leh pu aṭanga sakhua kan lo biak dan chu nuai rehsak tuma an beihna lamah kan hnam ziarâng (culture) tam tak min paihsak a. Hei hian Mizo society-ah nghawng ṭha leh ṭha lo tam tak tun thleng hian a nei a. Rim taka an thawh hnua kan pi leh pute'n âwllên laia an intihhlimna neih ve chhun kan kûtte min hlamchhiahtir a, kan hnam ziarâng tam tak kan hloh hman a. Biak inah khuang tak ngial pawh hun rei tak kan la lut thei loin kan hmang thei lo a ni. Mahse, Mizote kan lo lung fing ve deuh deuhin kan harh chhuak ve zel a. Heng khuahkhirhnate hi kan sakhaw thar nen inmil takin siam rem theih a ni tih te kan ram hruaitute leh, Kohhran hruaitute'n an hriat hnuah khuangte pawh biak inah kan la lutin kan kût pui ber, Chapchar Kût te pawh kum 1980 chho tir lam aṭang khan kum tin kan hmang leh ṭan ta a nih kha.
Kan Mizo hnam ziarâng hi kan sawrkar chuan Mizo Customary Laws-ah tam tak a ziak lut a, hei hi kan hnam humhalh nana thil hlu tak a ni a. MNF leh India sawrkarin inremna kum 1986-a an ziah pawh khan India Constitution siam ṭhat ni hialin Mizoram Legislative Assembly-in rem a tih loh chuan tih danglam theih loh turin kan hnam ziarâng leh dânte chu Constitution of India hnuaiah humhalh a ni a, a lawmawm takzet a. Heti a nih laia Mizoram Kohhran Hruaitute Committee in kan hnam ziarâng tidal thei zawnga hma a la mai hi hriatthiam a har khawp mai. Mizoram Law Commission-in Mizo Customary Laws siam ṭhat a tum zinga hmasâng aṭanga kan lo hman, man leh mual inhlan inneih dân pangngaia an pawm thei lo hi kan culture nuai bona kawng khat a ni tih an ngaihtuah pha lo a nih a rinawm. Kristian sakhaw mit aṭang ringawta an thlir a nih chuan sakhaw humsual daina kawng hawngtu a ni a. Culture leh sakhua hi ṭhenhran har tak ni mah se, keini Mizo zingah chuan Kristian sakhua hi kan hnam ziarânga kan seng luh (adopt) a nih miau avangin kawng tam takah ṭhenhran theih a ni a; chû'ng zingah chuan nupaa mipa leh hmeichhia kan lo insiamna, inneihna hi a tel a ni.
Kristian sakhaw hnuaia biak ina inneihna hi kan culture a ni lo a, kan hnam ziarâng nihna pakhat mah a tel lo a. Man leh mual inhlan hi dân hnuaia inneihna dik tak a ni ve e tih hi kan duh lo a nih ngat chuan, Mizo culture zinga dân pawimawh em em kan hnualsuat tihna a ni. Mizoram Law Commission hian biak ina inneihna hi a duh lo a ni lo a, thlahtute aṭang tawha inneih dân kan neih hi sawrkar hnuaia dân ni ve rawh se, a ti mai a ni a. Hei hi kan hnam ziarâng humhalhna atâna a tih a nih ngei a rinawm. Dik tak chuan man leh mual inhlân loa inneih hi Mizo fate zingah hian tu mah pawm kan awm lo ang. Mizo hmeichhia tu mah hian man leh mual nei lo nih an duh hauh lo ang; nu leh pate pawhin mahni fanu man leh mual nei loa inneihtir tu mahin an duh chuang lo ang. Kan Mizo hnam dân a nih avangin tunlai khawvel changkang takah pawh man leh mual kan inhlân a, man eitute pawh eng emaw zat an awm ṭhin a ni. Tunlaiah chuan a hming mai (symbolic) ni mah se, man leh mual tel loa nupaa insiam hi tu nu leh pa mahin an remti lo. Heti khawpa inneih chungchanga man leh mual inhlan kan ngaih pawimawh lai a, inneihna dân puitling ni ve rawh se tih kan Kohhran hruaitute'n an duh lo hi mak tih loh theih a ni awm lo e.
Tûnhma deuh khan man leh mual inhlâna duh tâwk ta mai eng emaw zat an awm a. Hei hi Kohhran pawhin a ngaimawh hle a. Thâwkkhat lai phei kha chuan heti anga man leh mual inhlan duhtawk hi Kohhran chuan a zawng chhuak a, a huhoin nupa tuak tam tak tak inneih ṭhattir an ni a. Kha'ngte kha a ropuiin a lawmawm a, ka fate zingah ngei pawh a huhoa inneihtir zinga tel an awm a ni. Dik tak chuan Kohhran dâna inneih hi a hautak khawp mai a. Hei hi tlin lo tam tak an awm avanga man leh mual inhlan duhtawk ta mai an awm ni pawhin a lang. Tunlai pawh hian an la awm nawk ang. Tûnhma ang khan Kohhran hian hengte hi zawng chhuak lehin inneih ṭhattir leh mai se, a inneiate tân lah han lawm leh hluai thu awm suh, hautak lo taka Kohhran hriatpuinaa inneihna a ni mai dawn a, tu ma'n an hnialin a rinawm lo. Kristian zaa za inti Mizote zingah hian Kohhran hriatpuinaa inneih duh lo an awmin a rinawm lo bawk.
Sakhuaah hian "conservatism" leh "fundamentalism" hi kalpui lutuk a hlauhawm a. Tûnlai khawvel ram ropui bera sawi, USA buaina ber pawh an political party pahnih zinga pakhat zawk, "conservative" tia sawi, Republican Party, Kristian sakhuain a ṭan êm êm, khuan mingoho leh Kristian sakhua chawisan a tum lutuk vang a ni a. Nau tihtlâkte leh mawngkaw hur, neih inang inkawp tih te chu Kristian sakhua nen a inmil lo tiin nasa takin an dodal a. Nau tihtlâk phei chu "nunna hi a hlu a ni," an tih vanga do an ni a. Hetih lai mék hian inpawng kahna leh pawisawi lo nunna silai hmanga lakna a hluar êm êm chungin, silai awlsam taka lei khapna chu an dodal leh tlat thung a ni. Mahni hamṭhatna chauh duh vanga Kristian sakhua emaw, eng sakhua pawh ni rawh se, hluar leh uchuak taka kalpui hi a him lo a, Kristian leh Islam (Muslim) sakhuaah phei chuan heng sakhuate zirtirna pawh niin a lang lo.
A tâwpna atân chuan kan sakhaw hruaitute hi inngaihtuah chiang leh se a duhawm hle mai. Hnam ziarâng khawih pawi theia lo inhnamhnawih hi a finthlak lo mai ni loin, ṭhang lo thar leh zel turten tuna hruaitute mai ni lo; Kohhran thlengin demna an la chhakchhuak ang tih a hlauhawm a. Tlâng pakhat aṭanga thlira thil ṭha tak nia lang hi tlâng dang aṭanga han thlir leh hian a lo ṭha lo thei a. Chuvangin Mizoram Law Commission-in rawtna thar a neih, "Mizo inneih dâna man leh mual inhlan hi dân puitling ni rawh se," a tih an duh lohna hi MKHC hian ngaihtuah nawn leh se a duhawm khawp mai.
- David M. Thangliana