Written by
- Lal Khobung

CENTRAL SERVICE

Tunlai Central Service i.e. IAS, IFS, IPS etc. a kan luh tlem chhan mi ṭhenkhatin an ziah te hi ka lo hmu ve ṭhin. Ka ngaihdan chuan a chhan ṭhenkhat zinga pakhat chu 8th schedule to the constitution of India a kan ṭawng a la inziah luh ve loh vang hi ni in ka hria. 
Hindi, Bengali, Assamese etc te hi chu 8th schedule a ziah luh an nih vang in UPSC exam paper pakhatah an ṭawnga tel a vangin a ṭanpui nasa. Meitei (Manipur)ho tunlai a an rawn tlin ve zeuh zeuh chhan te pawh hi an ṭawng (Manipuri) 8th schedule ah ziah luh a nih tawh vang a ni thui viau in ka ring. 8th schedule a ṭawng awmte hi UPSC exam paper pakhat an ṭawngin a awm a, question siamtu leh examiner (mark petu) lah anmahni mi an ni si a. University a Mizo paper te pawh percentage tih ṭhatna a kan hman ang hian Manipuri-ah mark an hmu ṭha te pawh a ni mahna? 

All India level Competition exam a nuai tel candidate-ah phei chuan mark 2/3 vela inthlau te pawh hian awmzia thui tak a nei ang. State level Matric result a top ten ah ringawt pawh mark inang 2/3 te an awm ṭhin.All India-ah literacy (ziak leh chhier thiam)a pahnihna lai kan nih ve a vang in 8th schedule a inthun ve hi chu thil harsa a nih a rinawm lo. 8th schedule a kan awm ve chuan UPSC competition exam-ah kan ṭawngin paper pakhat a awm ve tawh ang a, kan vanneih pui ve ka ring. 

Kan MCS & MPS etc. a tlinna standart hi a sang ve viau tawhin ka hria. Heng kan MCS leh MPS a tlingho hian UPSC lam te hi lo bei ve se chuan a tling a mual an awm ve ka ring. 

Ka hmuh ve danin 1960 chho vel kha chuan (tunlai hian a la ni em ka hre lo a) Matric a mark hmu ṭha deuh leh a thiam thei deuh te kha Medical leh Engineer lamah an kal tlang pui a. Ka rual u, Dr. Lalzakung F.Tusing (RIP) Mizo hnathlak zinga M.D. (Gen. Medicine) hmasa ber 1976 pawh kha lehkha thiamthei lutuk mai a ni a. Matric pawh 1st Division te kha a nia, Civil Service lama kal tum a ni. Mahse a pa kha Compounder (Pharmacist) a ni a, Doctor lama kal tura a tih vang khan tui lo chungin a zir ta a. Engemaw chen Medical officer a nih hnu in Delhi a LLB ka zir lai khan AIIMS ah M.D. a zir ve a, beih tak taka beih a ngai tawh a, hah pawh an hah viau. 

A sawi ka la hriat reng chu- “Hei Medical officer engemaw chen ka nih hnuah M.D. ka han zir ve chu a ni a, a hahthlakzia lah hi. Medical officer ka nih laia College Student a marksheet attested ka lo tih sak ṭhin Pu P.L. Thanga te chu IAS niin Jt. Secy. a ni a, kan Director pawh a duh duhin a ko thei. Kei pawh MD niin tluang taka service ni mah ila Director bak ka ni dawn lo, chu pawh chu chance ka neih ka ring lo. Doctor ka zir laia ka hun pek zah Civil Service in prepare nan hmang lo ni ta ila chu IAS/ IFS te hi ka nih ve loh ka ring lo” a ti. Civil Service a tlin theihna kawnga ka ngaih chu, eng subject pawh, tuina ber laka graduate hnuah chumi subject chu competitive exam naa hman mai tur. 

Tin General knowledge te pawh thawk leh khata han zir vek sen a nih loh avangin High School leh College kal lai pawha syllabus bakah outbook, newspaper leh current affairs chhiar ṭhin a thil reng reng a tam thei ang ber hriat tur. Comics, love story, phuahchawp thawnthu tih vel aiin mithiamten an ziah a tak tak te chhiar tam tur. 

Exam naah reng reng Question chiang taka hriat phawta chhan chauh tur. Mi pakhat (a hming chu sawi lo mai ila) in Pu L.Keivom hnenah- “A sylebus a mi lah chuh ka hre vek tawh a, mahse IAS ah ka inziak kai thei lo hi a ngaihna ka hre lo” a tih ṭuma Pu L.Keivom chhanna chu- “Exam i thiam lo a nih chu. Question kha ngun takin en phawt la, an zawh chiah chhang ṭhin rawh” a ti. 

Delhi University a ka awm laiin ka ṭhian pakhat chu UPSC exam-ah a tel ve a, essay paper exam zo chu a tih ṭhat leh ṭhat loh ka lo zawt a. A hlimin a lawm khawp a, a duhthusam leh a lo in prepare nasatna ber, essay a a duh ber thlang rawh ti mah se a thlan tur a rawn chhuah vanga a tih ṭhatzia min hrilh. Mahse result a rawn chhuah chuan a hming a lan ve loh bakah essay-ah bial (zero) a hmu. 

A hnu a min hrillh danin Question a an zawh topic kha a lo hriat sual vang a ni. A Question chu “Role of Multinationals in developing Countries” tih a ni a. “Multi­national” tih kha “Big powers” tihna emaw tiin Big Powers (ram ropui)ten ram tenaute an ṭanpui leh an ramah ralthuam base an siam dan kha a ziak a lo ni zawk.  

Multinationals chu sumdawnna lama ram changkang leh hausa ten ram te nau te (developing Countries) laka an sumdawng dan kha a lo ni zawk si a. UPSC exam na ah chuan a question kha mis-fire chuan zero an pe top mai ṭhin. Hetiang deuh hian Mizo pakhat University a position ṭha tak nei pawn essay-ah zero a hmuh thu ka lo hria. Mi ṭhenkhatin, an tlin loh chhuanlamah - “Ui sa thluakin a pha lo," an tih te hi tak tak emaw lo ti tawk an awm. An duh leh, "Ka thluakin a pha lo," ti mai se. He thu hi tih fo tur pawh a ni lo. Ṭhangtharte hi titim/tihnual (discourage) lovin kan fuih/tihuai (encourage) zawk tur a ni. Kan thluakin a phak zia tlem ka han sawi ang e. Pu J.C. Nampui (Jamchawng Nampui)Hmar-Biete hnama mi IAS 1955 Batch kha All India S.T.zinga IAS hmasa ber a ni. 1961 khan Aizawl D.C (Bawrhsap) Mizo zinga hmasa ber niin Meghalaya Chief Secretary in a penson.Pu K.C.Lalvunga pawh Sikula zirtirtu a nih bakah chhangchhe pa ni chunga exam a ni a, 1962-a IFS a hmuh ṭum khan Interview ah mark 96.6% a hmu. Pu L.Th. Pudaite (Lalthanzau Pudaite) te kha Mizoram khaw te reuh te Khawlek khawchhuak a ni a. Thingtlang khua a private sikulah a chhungte hlo thlawhpui reng chunga zir, a chang phei chuan sikul kal zawm thei lovin hlo te a la han thlo leh rih ṭhin. Private titiha zir chho zelin harsa takin matric a zo ve hram a. UCC-ah College a kal a, BA final a exam zawh result chhuah hmain provisional-in UPSC a All India Civil Service exam-ah a tel ve a, a inziak kai a, Allied Service a hmu a. A bei leh a, IFS, 1966-a a hmuh ṭum khan interview-ah mark 93% hmu phain all India ah 2nd position a ni. 

BA-ah pawh Distinction bakah Gauhati University ah 7th position a la. IFS ho hi Foreign ṭawng pakhat tal an thiam a ngai a. Hongkong University ah Chinese (Madarin) a zir a, 1969 khan distinction-a a pass bakah oral exam-ah phei chuan 95% hmuin record a break. Pu L. Keivom pawh 1970 a IFS a hmuh ṭum khan European History subject ah All India ah a hmu sang ber. Lalramchhana Darkim IFS (1975 Batch) pawh kha pa namai a ni lo. Allahabad University a ka awm lai khan coaching a rawn zawm ve a, a ṭhiante ang khan lekha chhiar nan hun a hmang tam lo hle. Exam an han ṭan a, IAS/IFS tur chuan higher paper exam a ngai a. Higher paper exam-naa question panga chhan turah pahnih chu a duhthusamin a chhang a ni. 

A pathumna a chhan lai, a chanve a ziak laiin a duhthu a sam loh avangin chhunzawm ta lovin a chhuak daih a, question pahnih leh a chanve a chhang lo a nih chu. A hnua higher paper subject pakhat phei chu a exam ta lo. Tichuan Civil Service written exam result a rawn chhuah chuan a tling a, a interview a, final result a rawn chuah chuan IAS/IFS leh Allied service te kha a qualified vek a, IFS a thlang ta a ni.

Lalnghawrlien (1942-2003)pawh kha namai lo tak a ni. Senvon (Manipur) a piang chhungkaw harsat vangin kut hnathawk chungin a zir a, a chang chuan kum khatte chawlin a pate a pui ṭhin. A pa chuan - “Hna thawh kan ṭul hi, Sikul kal tawh suh, engmah i zir chhuak chuang lovang," a ti ṭhin. A thawmhnaw inbel vete chu an lovah la an ching a, chu chu a nuin a kai a, a tah zawhah a kawr turin an ṭhui ṭhin. Kum 1975 ah Sielmat, Churachandpurah an pem chho a. An in bul lawkah Mission Sikul a fee thla khatah Rs.3/- pumpelh nan khaw dang sorkar Sikulah a kal a, lehkhabu man tur an neih loh avangin subject ṭhenkhat phei chu a ṭhiante an chhiar loh laiin a hawh a, a copy ṭhin. Heti lai pawh hian a pate hnathawh a pui a, an ṭul zual chang chuan Sikul chawlh changin kawnga zanthum riah ngaiah mi thawmhnaw phurin, kea kalin a inhlawh ṭhin. 

Class 9 exam-ah a tih ṭhat avangin matric candidate exam-a a tel ve phalsak a ni a, a tling a. Khatih lai khan matric centre Manipur tan Imphal chauh a la ni. A pa hnenah, “Ka pa kan vawk hi hralh tawh ila, Imphal kal ka ṭul," a han tih chuan a pa chuan, “Imphal-ah chuan eng nge I va tih dawn? Pawisa a heksak mai mai,"a ti a. Matric exam tur thu a han hrilh chuan a pa chuan, “I lo vat thleng sang tawh ve," a ti. Matric chu 2nd division-ah a pass. Matric a pass chuan Mission Sikulah Headmaster-ah a ṭang a, College chu evening class-ah a kal ṭhin. ME Sikul-ah chuan keipawh a student zinga pakhat ka ni. Hetih lai pawh hian a nu leh pate a chawm. Lawi an neih loh avangin mi ta, a tharchhuah 50/50 a insem turin pari khat  (Hectre) buh phur 100 thar theihna a hawh. Zing khawvar ṭhat hma in Lawi hmangin lei a let ṭhin, a hawnah chaw pawh ei hman lovin class a rawn la ṭhin. Lova a insil thuak thuak tih bak kha chu a inbual ṭhat hman loh avang khan chirh leh Lawi rim te kha a la nam rum rum ṭhin a. Sikul chawlhlawk lain zing chaw a ei ṭhin. Tlai chaw ei khamah night College ah a kal a. B.A. final a exam dawn lai in a hnathawhna ah bawngtuthlawh in a ke a chek palh hlauh mai a, khum betin a awm a, exam a hun tawh si, a ṭhiante’n cycle a phurin final chu a exam zo ve a. 1967 a result a rawn chhuah meuh chuan Gauhati University-ah 1st position-in (pakhatna) a ni. 

Khatih lai khan India Hmar chhakah University awmchhun chu Gauhati University chauh a ni. B.A. a zawh khan Rochunga Pudaite Mission Sponsor Dept ah clerk in a thawk a. R.Pudaite puih na in Calcutta University ah M.A.English zir turin deputation in a kal a. A han tih ṭan lai chuan B.A ah English Hons la lo a nih vang khan harsa a ti deuh. Khatih lai khan Nexalite te’n buaina an siam ṭhin vang khan class pawh an nei mumal vak lo. M.A. exam a zawh khan UPSC competition exam kha a bei ve a. Written exam kha a tlinga chu interview a paltlang lo. A kum lehah a bei leh a, a inziak tling leh a, interview turin a kova chu chhungkaw chawmtu ber a nih vangin a pa’n a phal lo.

Ani chuan a châk viau a, a ṭhiante’n interview tura an va tih chang te hian a pa chuan, “Rawn ti tei vet suh u, min chawmtu ber a nih hi, a clerk hlawh hi kan rin ber a ni, in duh leh nangni zu interview rawh u," a lo ti ṭhin. Tichuan Churachandpur College ah Lecturer hnathawk chungin Doctorate degree a hmu. A sawi fo thin chu pachhiatna hian lehkha zir a dal lo, tumna hi a pawimawh pachhiatna lam han sawi chuan kei aia pachhia tumah an awm loving a ti ṭhin. A chunga an chanchin ka rawn ziah te ang te aṭang khian kan thluak hian All India Civil Service exam hi chu a lo pha khawp mai. 

Ka rawn sawi zinga pathum te khi mi ṭhenkhat angin duhtawkin a bul aṭangin lehkha an duhthusam ang taka zir lo niin Coaching ah te lo lut ta se chu an position a sang viau ang.

All India Competitive exam hi chu pass mark hranpa awm lova post ruak chin a zirin a mark hmu sang a ṭanga ṭana a ruak chin a reh bun kha a nih vangin ṭan nasat chuh a ngai. Pu Lalthlamuana (RIP) leh Pu Haukhum Hauzel te kha Allahabad University a ka awm lai a Coaching a rawn awm an ni a. Lehkha an chhiar/ zir nasa a, han kawm ngam pawh an nilo. An room veve ah khan an awm a, chaw ei hun tih bak kha an ni pawh an in hmu ngai lo. Pu.Lalrosem Songate 1976 Batch (Andra Cadre) pawh kha a College kal lai chuan a thiamthei a sawi pawh a ni lova, coaching centre ah pawh a kal lo. A in prepare lai chuan Churachandpur-ah in luah in ei tur a in bawl a, ṭhian pawh kawm lovin lehkha a zir tlut tlut mai a ni. 
Tunlai phei chu Internet aṭangin engkim a zir theih tawh a, coaching class a kal kher lo pawh in engkim a tih theih tawh. A pawimawh ber chu tum ruh na a ni.