Mizoram first: KAN RAM HUMHIM TURIN NGAIHTUAHNA SEN NASAT A ṬUL
‘Ram leh hnam humhalh’ kum puana kan neih kan neih lai leh humhim tuma ruihhlo zuarte kan man lai a, kan rama cheng hnam dang sumdawng leh inhlawhfate rinhlelhna mita kan melh lai hian, level sang zawkah dan hmang ngeia kan ram chunga thu kan neih ve theihna min hlihsak a, policy leh scheme chi hrang hrang hmanga kan ram chhiatna kawng rawn inhawng hi kan hmuh hmaih tur a ni lo ang. Tun hnaiah central-a BJP sorkarin Parliament in hniha a pawm tak, Forest Conservation Amendment Bill 2023 leh Biological Diversity Amendment Bill, 2023 te hi kan ram, hnam leh sakhuana thlenga nghawng thei tur ni hialin mi tam takin an ngai a. Mi ṭhenkhat chuan hmarchhak state ramte oil palm chin nana an duh vang a ni pakhatin an ngai bawk. Nih pawh a nih hmel viau mai. A chhan chu, leilunga thil nung zawng zawng humhimna dan ṭha em em, Biological Diversity Act of 2002, thil nung (biodiversity) venhimna kawngah leh khawtual mite dam khawchhuah nan thuneihna sang tak petu dan chu siam danglamin an nuai bo mek tlat a ni.
Heng avang hian central sorkar project, abikin oil palm chin chungchang hi ngaihtuah chian lehzual a ngai a. Rupa Chinai, Mumbai-a Independent Journalist -in ‘Oil Palm Chin Mizoram Tan Chhiatna’ tih thupui hmanga Mizoram a zirchian hnua a thuziak (Frontline June 02, 2023) aṭang hian a nghawng theih langsarzual kan ngaihtuahna tizau atan I han en teh ang.
‘Oil Palm Chin Mizoram Tan Chhiatna’ – Rupa Chinai
“Kum 2021 khan Union Cabinet chuan India hmarchhak State leh Andaman leh Nicobar Islands ah te hman turin National Mission on Edible Oils - Oil Palm atan Rs. Vaibelchhe 11,040 a ruahman a. Assam leh Arunachal Pradesh-ah chuan Oil Palm phunna tur hi din a ni tawh a. Mizoramah chuan Kolasib leh Mamit district pumpui dah hran a ni tawh bawk.
“Kum 2004 aṭang khan Mizoramin thlai a thar dan hi a tlahniam hle a. Heng palm oil phunna hmunte hian lei chung hang ṭha thlai china hmun tur a tichhe nasain tui thlengin a nghawng a ni. A chingtute chuan sum an lalut lo va, oil palm thlakna tur thlai dang hmanga thlak tumna pawh a hlawhchham a, a chhan chu leilunga lei chung hang ṭha kan tih kha a bo tawh vang a ni. Mizorama changtu company pathum - Godrej, 3F, leh Patanjali’s Ruchi Soya-te chuan an hlawhchhamnaah hian mawhphurhna an la lo bawk a ni.
Mizoram tawnhriat aṭanga lang chiang chu:
Ram neitu an inthlak: Oil palm chin hian ram chunga thuneihna chu khawtlang aṭangin mimal kutah a sawn/pe a. VC leh khawtlang hruaitute an ram chunga thu an neih ṭhinna chu company-te kutah a lut zel a. An ram chu oil palm hnuaiah “locked” a lo ni ta a, khawtlangte pawhin a enkawl danah thuneihna an nei ta lo.
Tui tlakchhamna: Oil palm hian tui a mamawh tam em em a, a kung tin hian ni khatah litre 250-300 vel a mamawh a ni. Heng bialah te hian thla li chhung chauh ruahtui a tlak avangin khawtlangah tui tlakchhamna nasa tak a thlen phah a ni. Oil palm hian chemical fertilizer leh pesticide tam tak a mamawh tel bawk a, hei hian leilung a tichhiain lei chung hang ṭha a tichhezual nasa a, tui thianghlim awm theihna te pawh a tichhe bawk a ni.
A chingtute an hlawk lo: A rah thar chu seng a nih aṭanga darkar 48 chhungin buaipui nghal ngai a nih avang leh, chutiang hmanrua a awm loh avangin a chingtute an hlawk lo.
Ei tur tharchhuah kawnga harsatna: Thlai chi khat chauh chin (monoculture) hi phaizawl leh tlang bulṭhut ram atan a ṭha a, mahse tlangram Mizoram angah chuan a ṭha lo. Tuna heng chinna hmunahte hian leihnuai tui a tiroin a kang chat a, ramsa leh ramngawin an tuar nasa.
Lo neihna hmun tha a tichhia: A mala thlai chin (monoculture cash crops) te hian ramhmul thing leh thlai ei chi hrang hrang, mau, leh thing dang hemi hmuna awmsate chu a thlak avangin environment-ah hun rei tak chhung nasa taka nghawng neiin, khawtlangah ei leh bar tlakchhamna a thlen.
Sorkar leh company-te chuan a hlawkna tur lam chauh sawi mawiin, an ram neih dan inthlak danglamte, environment a khawih chhiatnate, hnathawh senso, chemical hman dan, leilung a khawih chhiat dan leh tuihna a tihchhiat dante leh, tlangram leilung nena a inrem lohna thu engmah loneitute an hrilh lo. Chuvangin loneitu tam zawk chuan a hlauhawmzia an hre pha lo a ni.
(Source:https://frontline.thehindu.com...)
Oil Palm chin kan ngaihtuah chiang dawn em?
Vanglaini August 11, 2023 chhuakah khan AAP leh Assam Trinamol Congress te chuan ‘oil palm chinin tuiah harsatna a thlen theih avang leh, oil palm chin chhuanlama hmanga tlangrama ram inchhuhsak tumna a awm theih dawn avangin, Assam ah National Mission on Edible Oils- Oil Palm (NMEO-OP) chu kalpui lo turin Assam sorkar an ngen’ tih a lo ziak tawh a. An Chief Minister chuan palm chinna tur lo hawng thawt thawt mah se, heng party pahnih bakah Assam Jatiya Parishad (AJP) chuan an lo dodal tawh bawk a. Oil palm chinin environment a tichhiat nasat avanga Indonesia, Europe leh ram dangah pawh oil palm chin an duh tawh loh lai a, central sorkarin Northeast leh Andaman & Nicobar Island-ah te oil palm ching tura hma a la tlat mai hi an ngaih a ṭha lo a, an dodal a ni.
Kha scheme, NMEO-OP puan a nih khan Mizoram Chief Minister pawhin rang takin lawmthu a lo sawi thuai kha a ni a. Mahse environment lam hmangaitute chuan an lawm lo nghal hle. Conservation Mizoram pawhin an pawmpui loh thu puangin, “Kan rama biodiversity tichhe thei sum chang thlai chinna tura hmalakna hi kalpui lo turin kan ngen tak meuh a ni,” tiin thuchhuah an siam ve nghal bawk a nih kha. Hemi hnu hian Mizoram sorkar chuan oil palm chin thar belh chiam lam ni lovin, a chingsate khaichhuah lam hawia kalpui zawk tur ang chuan thu a rawn nei leh a ni a.
Khawvel ram dangah pawh an chin duh tawh loh oil palm hi eng vanga India hmarchhak state ah te rawn uar viau tum nge a nih tih zawhna chu mi tam takin an zawt tawh a. Kan environment-in a chhiat phah nasatzia tur pawh ziak a awm nual tawh a, Mizote chauh ni lovin Assam lamah pawh an lo dodal tih kan hmu bawk a. Ngaihtuah chian ngai tak a ni.
Tuna Parliament in hniha Forest Conservation (Amendment) Bill 2023 leh Biological Diversity (Amendment) Bill 2023 a pass hnu phei hi chuan kan hma lam hun a chiang lo hle. Assam mite pawhin oil palm chin chhuanlama tlangrama ram inchhuhsakna awm thei dawnin an ring tih kan hre tawh a, hei hi thil thleng thei dik tak a ni. Heng dan tharte hian kan ram leilung chunga thu kan neih theihna (land rights) thlenga a rawn khawih tawh avangin, leh Oil palm chin hian ram neitu nihna a nghawng tel avangin ngaihtuahna sen uluk a ṭul hle. Central aṭanga scheme lo kalte hi ngun taka lo ngaihtuaha lo zir chian hmasak phawt zel a pawimawh khawp mai. Sum a tam tih avanga lo lawm ringawt lovin, kan ram hma lam hun tur thui tak ngaihtuahin, kan tu leh fate tana kan khawvel hnutchhiah tur tibawrhbang leh tichhe thei thil chu tunah hlawk angin lang mah se, dodal zel turin sorkar thuneitute leh mipuite kan ṭanrual a ngai a ni. Tuna kan hlawk viau avanga kan ram chhiatna tur dawn lova hma kan lak chuan kan ram kan hralh tihna a ni. Chutiang kan tih avanga kum 30 hnua kan ram hi chenna tlak loha a buak si chuan, kan pawisa chuan min thlen thui lo viau ang. Kan ram leh hnam humhalh hi nang leh keia mawh a ni e.
*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*
- Thlir Tlau & VL Duhpuii