HRINGNUN HMUNSANG BERA DAHTU AWITHANGPA LEH DAMHAUHVA

He hringnun hi hmun sang bera an dah ṭhin avanga theihnghilh an ni tawh lo’ng!

Awithangpa hringnun zin kawng kha a vanduaiin, a hun tawp lama hmutu Thanpuii pa (J.Malsawma) chuan, “A fa duhtak te, a nupui ngeite a lo chân taka avangin, kan inkawm ni a, a ti ti reng rengte chu mitthi ngaia lungleng em em, lungchhe tak, inti pachang lo phei se chuan mualpho thei reng hian a awm a. Hlate chu a hrila hril mai pawh duh tawk loin, a sakin a sa deuh zel a, a nupui (ama sawi dan takah) a’n pitari a uina hla:

Puini chu lem ang zuk der la

Nang chu lalngo lam ang lo let leh ang che,

Phulzingah ar ang zu ngam lo la. 

tia mittui sur zung zunga a han hril chu a lo hmutu tan pawh hnuk a ulh ṭeuh lo thei lo a ni,” (Vanglai 313, 314) tiin a sawi hial. 

A hringnun, chawhnu tlangher a lo nih takah khan, a vanglai, a to lai nite kha a ngaihtuah chhuak ve fo ngei ang a. A hun laia hla phuah thiam, amah hmu tura khual ral hla tak aṭanga Maubuanga mi an lo zin vang vang ṭhinte pawh darthlalanga chiang taka kan inhmu angin, a mitthlaah a hmu fo ngei ang a. A mitthlaa a chian dan chu thlasik mumang ang mai mai a ni lo ang. A hla pakhatah chuan,

Kan thlawh sawmfang mah kha a vul si lo,

A ram ngaihin Mintlang mu ang ka ngai e,

Kan lenlaite nen a chul za e.

A hlaa Mintlang lo lang chungchang hi R.Vanlawma chuan tihian a sawi fiah a. “Mintlang ram neih kum hi Rotuahi, Rotuahhmelṭhai te nena an lo fehho ṭhinna ram kha a ni a, a la hlim ngei mai” (Awithangpa 83) tiin. Chung an hlim lai leh lawm lai hunte chu a phak chinah a la chhui lêt ngar ngar zel a ni tih a chiang awm e.

“Vawi khat chu a kawngkhar a lo pár a ni awm e, Mizo kawngkhar hi maua siam a ni ber a, a kawngka biangah hian thil pawr ang deuh hlek lo chhuak hi a awm a ni awm e. Thil la awm ngai lo a nih avangin Awithangpa chuan 'a pár' a ti mai a. . .” (83). 

Chu thil pâr, an kawngkaa lo awm a'n hmuh chuan a hringnun chu a ngaihtuah a, a kawngkhar chu a hlui lam a ni tawh tih pawh a hmu tel ngei ang, a hringnun chuai tawh lam leh a kawngkhar hlui lam tawh chu kaikawpin,

Lalawithangpa ka vanglai maw ka chuai lam?

Ka khartung sawn lai a pár e,

Makthang reng mi sawi chu.

tiin thiam takin hla a phuah zui leh mai a. A hringnun, vanglaini an liam mai turte kha a ui em em mai a, theih ni se tar mai lo a, vanglai hmel mawina leh chaknate chu la neih zel pawh a duh hle ang, mahse a theih si loh a, hla bawkin a vanglai liam mai turte chu a pamhmai a tih dan an chham chhuak leh a.

Kan lenlai nghilnghial a leng ka ch<ai,

Hâi ang tar leh sakhmel chul tur Lalawithangpa’n.

Ka dawn khawl lung reng a awi thei lo.

 

A vullai leh vanglaini chu kâwlah a la liam ve dawn tih a hrechiang a, khawchhak aṭangin ni a lo chhuak a, khawthlang lama a tla leh ṭhin ang maiin, khel lovin upat leh tarna chuan thlasik angin khél lovin a rawn la man dawn tih a chiang si. A thate a lo ṭhum a, tar an ni turte kha a ngai ngam lo em em mai a. A kum an lo upat a, an lo tar tak tak tâk hnu khan ama hla phuah ngei chu rawn chhui let lehin,

 

Ka vullai leh vanglai a chuai zo ta,

Chhimhlei thuah riat piallei karah Awithangpa,

Ka lo thamral tur hi a pawi ngei mai. 

A taksa chu thámral tawh mah se, a thu leh hlate erawh a thámral ve ngai dawn si lo. Awithangpa hi a vannei nge a vanduai ni dawn ni, a hun lai kha Mizo thu leh hla, thing leh raw innawh laia tla a ni a. Ziaktu ṭhenkhat chuan Awithangpa hian a dam lai ngeiin a hlate kha a vuiliam hman tiin an sawi ṭhin. A hla phuah dan kal hmang tlar thum zai ang kha a dam lai ngei khan chuaiin, hla phuah dan thar kha a rawn chhuak hman a. A hlate a vui zawh hnuin ani pawn mual a liam ve ta kha a ni a. Mahse, lelte hmuam an tih ang maia thu leh hla mawi em em chawp leh chilha phuh chhuak zung zung thei kha, Zofate thu leh hla khawvelah theihnghilh theih a ni tawh lo ang. A thu leh hla tel lovin, Zo literature hi sera mu a thur hlei lo’ng e!

Thanpuii pa danah, mi tam tak chuan Awithangpa kha hman lai lutuka mi a nih kan ring fur ngei ang. Mahse, kum 1882-ah Kanghmunah piangin, Mizoram buai hma lawk kum 1965-ah Kawnpuiah a thi a ni.

Awithangpa aia kum 27-a naupang, khi-ah khawchhak tuipui rala lungleng reng renga hun hmang Damhauhva kha kum 1909-ah piangin, 1972-ah a thi a. Damhauhva khan hringnun hi a thlir liam mai mai lo, a hun hman lai mek chu sawi loh. Hman lai pi pute hun lai thlengin a zuk ngaituah thleng ṭhin a. Nun a thlahlelin, hringnun, Siamtu duan hi a ngaisang êm êm a. Mahse, a upat hun, tar hun turte chu a lo la thleng ve dawn tih chu a hrechiang si. Mihring chungchangah mai a ngaihtuahna kal a tawp lo a, khawvel leh a chhunga thilsiamte chu chikchetin a thlir kual fo a. A thu leh hla tana chawhmeh tui ber atan a thur chhuak thiam em em a. 

Upain lung delh loh thing delh loh an tih ṭhin angin, tu ate pawh, he khawvel eng kan hmuh ṭan ni aṭang hian tar leh upatna lam kawng umin khawvel kan hmang chho vek mai chu a ni si a. Kan ṭhat lai, vanglai, hun nuam kan tih em em laite hian kan hriat mang loh laiin khuangruah mual liam angin, min liamsan duak zel si a. Chungte chu hringnun zinkawngte chu Damhauhva khan a hrechiangin, hun hlui, nun hlui an chang mai tur te chu a ui vawng vawng mai a,

Aw nun hlui i chang tur hi,

Sen lai nau ang ṭah ni a tam ngei ang.

an ti râi râi mai a. A hla dang lehah chuan nun hlui chungchang bawk chuan a ngaihtuahna a hruai nasa hle a ni tih chu hai rual lohin,

Nun hlui ngaiin thlir mah ila,

Kei zawng rairah nau ang ṭapin,

Ka thlir bang lo hnutiang ang hun kha.

an ti thul. Hringnun duhawm vanglai laite khan a hla chhungril ber a chang ṭhin reng a. Nun a ngaihsan mai bakah, mihring ṭhat lai leh vanglai hun duhawmna chu a hmu fuhin, mawi pawh a ti em em a, heti hian an zaipui zui a,

Dawntuai thlêkna khaw chul ram leh,

Dawnlung nau ang an nuihna.

A mitthla thiam pa tan chuan he hlaah hian hman lai khawtlang a lang iar thei a. Ṭhalai an han inkawm khawm leh hlim ṭhin dante chu, a mitthla aṭangin chumchi ang mai maiin a ral ve thei lo a ni chek ang a.

Zaleng dawntuai sen sir siar par,

Sai ang an lo ngirna.

an ti phei duai mai a. Chutah a hun hman mek lai aṭangin, hun kal tawh te chu thlir letin, a lunglenna avangin khaw hlui leh chul ramte pawh a fang a ni ngei ang.

Vangkhaw chul hnu ka fan changin,

Lung a leng mang e,

Dawntuai no nghil nghiala tual an lenna,

Siang a chul zo ta

 

an ti chuai râih a. Tichuan le, ani pawh a hringnun chawhnu tlang an her tâk meuhah chuan a thate an lo ṭhum a, a lu-ah kelsamte a lo ṭo tak achinah chuan hringnun ṭhat lai, vanglai hun lo ropuizia leh hlutzia, chelh din dan hriate an awm dah lo’ng maw tiin a van ruai mai a, a hlut dan lah a hai hek lo.

Par ang vul lai rel thiam awm tak ang maw?

Khuarei lunglen zun zam a tho leh ṭhin.

     

a ti ta hial. A kum tamna chuan hringnun hlutna a hriatfiahtir tulh tulh a. A vanglaia a taksa ṭhatna, chakna leh mawina, Siamtu duan dan ang ang chu a chhuanzia auchhuahpui pahin, a la chul ve dawnzia hai hlek lovin,

Ṭahna pialrem thlafam an zalna Lelte'n ṭah e,

Thlang har dar tui luan ngai lo leng,

Kan la chul ve ang.

a rawn ti ta hnâp mai a. Awithangpa ang thoin, a han tar mai tur kha pawi a ti em em mai a. A vanglai leh vul lai, a tha chak laite kâwla an liam mai turte chu a hmu lawk a, a pamhmai turzia pawh a hria a, mahse amah Siamtu erawh a dem hran lo.

 

Aw ka vullai hringnun hi pialleiah,

A la zal ang maw dairial changturin

Lungduh par lai tuaidawn a chul tur hi,

Dawn chang reng hian thinlai a dam thei lo.

Siamtu'n hringmite a siam dan a ni tlat mai si a, a aia uar leh hretin he hringnun hlutzia hi an auchhuahpui leh a, Siamkima ṭawngkam han hawh ila, he hla hi Mizo lenglawng hlain a chim sân lai ber a ni ti ila, kan uar bik lo’ng chu a.

 

Hnutiang hmatiang ka dawn changin,

Dar tui ang ka luang ral tur hi,

Lung a awi lo e.

 

A lunglenna avang khan ‘pian aṭanga thih inkar, thil engkim mai chu a ngaihtuah chhuak vekin a rinawm’. Amah ngei paw’n, “Rairah riang chuang tinkim dawn zo hi,” tiin a inchhâl ngat a nih kha! “Lunglenah hian ka champion a, ka lunglen hian chhim leh hmar, chhak leh thlang a deng a, deng zel rawh se ka ti a ni” (Lalthangliana 150) tia Damhauhva’n, Pu C. Lalhmuaka hnena a lo sawite kha a dikzia kan hmu ta zel chu a ni!

Hetiang khawpa nun, hringnun an dah chungnung thiam leh an dah ropui thiam avang hian, hringnun pawh hi a mawi zual phah ngawih ngawih a ni. Khawvel leh khuarel mawina a hmuh hmaih ngai lo a, mihringte ropuina leh mawina pawh a hmuh ṭhelh hek lo, mihring nun leh dam chen turte a thlir bang lo a, chung zawng zawng an ngaihtuah chet chet chuan,

Fur khawthiang thing rihnim,

Chhawl lii liai hi a mawi mang e;

Ka ṭap hmar tlang chhimhlei thlang len,

Chhaktiang deng zel la aw;

Ch<l thei lo vangkhuaa leng zawng,

Thlafam ka dawn changin;

Rairah riang chuang tinkim dawn zo hi,

Kei min chhing thei lo ve. 

Hringnun hlut a, ngaisangtu Awithangpa (Hmarlutvunga) leh Damhauhva (Lallianchhunga) te chanchin aṭang hian, amah C. Ṭhuamluaia danah, a pawi ta ber chu vanglai leh hlimlai, chaklai hunte lak leta, koh kira, auh let leh theihna tur thiltihtheihna bei thamte pawh hringfate hnena pek a ni si lo hi a ni.

Work Cited

Lalthangliana, B. Patea leh Damhauhva Hnuhma. Aizawl: Mizoram Publication Board, 2005. Print.

Malsawma, J (Tahnpuii pa). Vanglai. Aizawl: Thanpuii pa MacDonalh Hill. 1995. Print.

Vanlawma, R. Awithangpa, Aizawl: Mr&Mrs M.C Lalrinthanga. 1989. Print.