ZOFATE'N HRUI KHAT KAN VAWN A HUN TA E
Zofate (Zo hnahthlakte) hi tute nge maw kan nih chiah le? Pi pu aṭanga tawngkaa an lo inhlan chhawn dan chuan kan lo chhuahna hi Lusei chuan Chhinlung an ti a; Hmarin Sinlung, Paite-in Khul, Kuki-Thado-in Chinlung, Darlongin Sinlung, Analin Khol, Komhoin Khur tanga lo chhuak kan ni an ti a:
Khawchhak ram lam aṭanga lo chhuak nia an insawi avangin China ram aṭang lo chhuak ni turah kan dah a. Sinlung khua chu China ram, Sichuan Province, Garze District-a Yalong lui kamah khian a awm ngei tih Rev. L.Rema chuan a sawi a, March, 2012 khan a hmunah a han tlawh ngei thu a sawi.
Kan ṭobul hi thuziak innghahna tlak kan la hmuhchhuah rih loh avangin Chhinlung chhuak kan ni, tihah hian duh tawk mai ila. Zofate kan tih hian a huam zau hle a, chu chu Chhinlung aṭanga lo chhuak an ni a. Tun hma Sap leh hnam dang ziak mite chuan Chin-Kuki-Lushai (a hnuah Chin-Kuki-Mizo) tiin min hlawm tawp mai a. Chung mite chu Myanmar rama Chin Hills leh Arakan-a cheng te, Bangladesh rama Chittagong Hill Tracts-a cheng te, Manipur, Cachar leh Tripura tlang rama chengte leh Mizoram State-a chengte hi an ni a. Hnam ropui leh lian tak, pianphung, hnamzia, incheina, lungthu pathuma bél chhuang, ei leh in siam dan leh ei duhzawng chena inang, ṭawng hrang tawh pawh inang a tamziate en hian thlah khat, thisen zawm hnam hláwm (Ethnic Group) kan nihzia hi a la chiang em em mai a. Hnam khat (Nation) kan nih ang hian lungrual tlanna Hnam hming (Common Nomenclature) kan neih hi a ṭul hle tih pawh hruaitu hmasate khan an hria.
January 15-17, 1965-a Mizo People Convention, Kawnpui, Churachanpur-a neihah khan Zo hnahthlak chi peng, pawl hrang hrang - Paite National Council, Vaiphei National Organisation, Simte, Zomi, Mizo Union, Mizo National Front, Chin National Council, Kuki National Assembly, Gangte Tribal Union, Kom National Union leh Biate Convention Council hotute chuan hnam khat, thlah khat, thisen inzawm an nih lungrual takin an pawm a. Hnam hming atan 'Mizo' tih ni mai se, tih Pu Demkhosiak rawtna chu tlang ta loin, la ngaihtuah ṭhat lehah tiin an dah zui ta a ni.
Chhinlung chhuak Zofate hian min thlahtu bul chu Pu Zo-a a ni an ti a, chu chu chi peng hrang hrangin ziah dan leh lam dan an nei hrang a, chu'ngte chu hengte hi an ni– (Pu) Zo, Dzo, Jo, Zhou, Zhau, Sho, Shou, Cho, Chho, Asho, Achho etc. Thlahtu Pu Zo-a hming chawi hian Mizo, Zomi, Bawmzo, Laizo, Zotung, Zophei etc. kan lo inti a, keimahni kan insawi dan pawh – Zofate, Zotate, Zochate, Zothlahte, Zosuante, Zoshonho, Zonauhaite etc. kan lo ni. Zofate, May 20, 1988-a Champhaia intawkkhawm chuan hnam hming (Nomenclature) atan “ZO” tih an pawm tlang a, Chhinlung chhuak zawng zawng huap Pawl, “Zo Re-unification Organisation” (ZORO) an din ta a ni.
Tichuan Zo Hnam (Zo Nation) kan lo ni ta a, kan luah ram pawh Zo Ram (Zo Land) a lo ni ta a nih chu.
Charter of Agreement hlawm khatnaah hetiang hian an ziak:
“Keini, Zo Hnam, Burma rama Chin Hills leh Arakans tlangrama cheng te, Bangladesh rama Chittagong Hill Tracts-a cheng te, Mizoram State leh a chhehvel India rama chengte hi thlahtu thuhmun kan ni a. Kan ṭawng, kan hnamzia, kan hnam dan, thil kan lo chin ṭhan leh khawtlang nun danphung a inang vek hi thlah khat kan nih tichiangtu a ni. Heng bakah hian hun kal tawha kan hnam chanchin ziak tawh leh ṭawngkaa inhlan chhawn tawh zawng zawng hian thlahtu thuhmun kan nih a tichiang,”.
Zofate hi kan danglamna pakhat chu, indo thila a ṭhat zawkna chu thu dang, kan vel hnam Bengali te, Bru leh Chakma-te ang hian lui kam zawl leh phaizawl, khawvel zau tak thlir theih loh hmunah hian Chhinlung aṭanga an lo chhuah aṭang khan an inbengbel duh miah lo. Hmun zo (high-land) veh vawh, thawveng takah zel an awm. Hei hian an khawhawi (Outlook) a zau a ni tih a lantir. Zo fate inti awm reng an lo ni e. Tuna Zofate chenna pawh hi Myanmar, Bangladesh, Manipur, Tripura leh Mizoramah hian tlangramah vek kan cheng. Hnam dang pawh hian Hill Tribes tiin min sawi fo a ni.
Heng ram hrang hranga Zofate hi kan chenna kar hlat vang leh, kan ṭawngte a lo hran tawh avangtein unau hmel han inhai deuh pawh a lo awm zeuh zeuh tawh a. Kum 1959-’60 khan Hmar leh Kukite an lo in-mu-leh-ar tawh a, kum 1997 khan Thado leh Paite pawh an lo inkhuainuai tawh bawk.Amaherawhchu, kha'ng hun kha chu hmanlai thil, unau thisen zawm kan nih pawh kan la varpawh hma thil a ni a, hunin thinlai hliamte pawh a thawi dam vek tawh a, hriat reng tlak a ni tawh lo. Tunah chuan unau, thlahtu thuhmun kan nih kan hre chiang tawh a, kan pi puten an lo sawi fo angin dam leh tlang khatah, thih leh ruam khatah tiin kan hmelma Meiteite pawh kan doho ta a ni.
Myanmar, Bangladesh, Manipur leh Tripura-ah hian Zofaten kan hnam hming angin rorelna ram bik (Separate Administration) kan nei lo va, hnam dang karah kan inzep a ni. Zofaten hnam bil anga kan ram neih chu Mizoram State hi a ni a. A chhunga cheng Zofate hi Mizo kan inti mai a. Mizo tih hi chi bil angin tu mah an awm lo va, Lusei, Paite, Hmar, Kuki, Thado, Zomi, Vaiphei, Lai, Chin, Mara etc. tam tak kan chengho va, kan vaiin Mizo kan ni mai.Meitei pawh eng emaw zat an awm ve a, mahse 'Meitei' an ni thung. Tun ṭum Manipur buai khan Zofate tawrhna Mizoten kan tawrhpuizia leh an thlavang kan hauh natzia, mipui che vel an hmuh khan, Manipur Zofate chunga hlei lentu kha Meitei an nih bawk avangin, Mizoramah him dawnin an inhre lo va, a rukin an haw zo ta a ni.'
Aizawl hi Zofate Jerusalem a ni e kan ti a, Pathian zarah vanneihthlak takin Mizoram chu State ralmuang tak niin kan awm mek a. Mizoram Sawrkar chuan Zofate hi hrui khat vuanin inzawmkhawm ila a duh a. Chutiang chiah chuan NGO chak tak tak, YMA, MUP, MHIP leh zirlai pawl MZP leh MSU, khaw tin aṭanga State Capital-a mumal taka inthlungkhawm kan nei a, heng zawng zawng hian Zofate insuihkhawm a, hnam lian (Nation)-a insuihfin hi an duh leh auhla ber a ni a. Chutiang bawkin Mizorama Political Party zawng zawng hian chu auhla bawk chu an thlawp. He auhla thlawptu zingah Kohhran zawng zawng inzawmkhawm MKHP pawh an báng chuang lo. Hman deuh khan Bangladesh-ah buaina chhuakin Chittagong Hill Tracts aṭangin Zo hnahthlak tam tak sahimna zawngin Mizoramah an rawn tlan lut a. Chutiang bawkin Myanmar ram buai avangin Zofate tam tak an rawn tlan lut bawk. Heng Refugee-te hi India Sawrkar chuan an rama thawn let turin a rawn ti a. Mahse, kan Sawrkar, NGO leh Kohhrante chuan kan chipui, kan thisen zawmte chu mangang leh baihvai taka an awm kan phal lo. Central Sawrkar thupek kalhin a theih ang angin kan lo tuamhlawm a, an chenna tur, ei leh in tur, sum an mamawh ang zela hman turin Sawrkar, NGO leh Kohhranten phal takin an chhungkhawm ruih ruih mai a ni.
Vanduaithlak takin May 3, 2023-ah Manipur Zofate leh Meitei inkarah buaina rapthlak tak mai a chhuak a. Ruahman lawk a ni tih hriat tak maiin Meitei-ho chuan hriamhrei leh silai nen Zofate inring lo chu lainatna tel hauh loin an bei thut mai kha a ni a. Tam tak an that a, hmeichhia an pawngsual a, bungrua engmah chuh hman lovin an in an halsak a, Kristiante Pathian biak in an halsak hmiah hmiah mai a ni. Tunlai khawvel changkang tawhah inhriat pawhna (Info-tech) a chak tawh a, an chèt nunrawnzia leh an thahte an cheksawlh leh diriam dante hmuh leh hriat theihin tam tak a awm si a. Khawvel hnam tin hmaah Meiteiho chu an mualpho chiang ta hle mai a nih hi.
Kan thisen zawm kan farnute pahnih an pasal leh an fate that a, an pawngsual rawn hnua saruaka mipa rualin khaw enga an ûm han hmuh kha chuan rilru a nain thin a so phat mai. Pasalṭha Zingkelate la dam se thinrimin a vaibel zuk lai dawn a seh keh rep rep ngei ang. Zofa mipa tawh phawt chu, chutianga thinrim vek kan nih a rinawm. Zofate chunga Meitei ho chet dan kha chu tunlai khawvel mihring changkang tawh (Civilised Society) atan chuan a rawva-in a ráwng (Barbaric) ṭiah ṭiah hle mai.
August 3, 2023-a Lamka-a ram leh hnam tana an nunna hlu tak hlantute sunna Joint Artistes Association buatsaih, “Tribute to the Tribal Martyrs” neih ṭuma Zo hnam nula leh tlangval rualin urhsun leh thiam tak maia mittui nen he hla lung kuai tak mai -
When you go home, when you go home, Tell them of us and say -
Hring nun hlimten i hman ve nan,
Fam khawpui ka lawi ta e,
an sa kha chuan rilru a hneh hle mai. Ram leh hnam tana an nunna hlu tak hlantu kan pasalṭhate hi kan ngaisang a, kan chhuang a, kan zah a ni. An thisen chuan Manipur-a Zofate ni mai lovin Zofa, India, Bangladesh, Myanmar leh Mizorama awm zawng zawngte hi inpumkhat a, insuihkhawm a, hrui khat vuan turin min au a ni. An thisen hlu tak hi a thlawnin a luang ral lo vang. Chi peng hrang hrang, Lusei, Hmar, Kuki, Paite, Vaiphei, Zomi, Thado, Chin etc. kan nihna hi dah ṭha rih ila, Zo Hnam (Zo Nation) kan nih anga kan ṭanrual a hun ta. Chhinlung chhuak hi chu hnam dang laka hriat hran theih takin hnamzia, khawtlang nun, inchei dan leh eizawn dan thlengin thisen zawm hnam hláwm (Ethnic Group) kan nih hi hai rual a ni lo. Chi peng khat hi thing ṭang mal anga kan din hran chuan, sam tein hnam dangin min elh tliak mai ang. Thing ṭang telkhawm anga kan intel ruh tlat erawh chuan tu ma'n min ngam lo vang. Chhinlung chhuak Zofate hi chu hnam huaisen, ṭhian chhan thih ngam inti ngat kan ni a, tun hnaia hnam dang nena inbeihnaah pawh khan hnam dang aia kan huaizia a lang a ni.
Manipur-a Zofate tawrhna hi Mizorama Zofate chuan thinlung takin kan tawrhpui a ni. July 25, 2023 khan Mizoram NGO Co-ordination Committee huaihawtin Aizawl leh Mizorama khaw hrang hrangah, Manipur Zo hnahthlakte tawrhpuina leh thlavang hauhna atan kawngzawh a ni a. Khaw 60-ah mi 97,350-in kawng an zawh a ni. Hetiang khawpa kawngzawh ropui leh mihring tam hi Mizoramah kan la nei ngai awm lo ve. Kawngzawh ni hian Manipur-a Zo hnahthlakte ṭanpuina thawhlawm bawm hûn zel a ni a. Hemi ni hian Rs. 22,61,272 hmuh a ni. (Vanglaini, July 26, ‘23). August 8, ‘23 thleng khan CYMA-in cheng nuai 103 chuang a dawng tawh a, thawhlawm hi a la lut zel a ni. Hei hian kan chipuite mangannaah kut kan kuangkuah mai mai thei lo va, lainatna ban kan phar ta sup sup mai a ni tih a entir awm e.
Eng ngati nge Zoram pawn –Bangladesh, Myanmar leh Manipur-a Zofate hian harsatna namen lo a indawt zut maia an tawh tak aw! Zofate, kum hei leh chen inpumkhat tawh lote hrui khat kan vawn leh theih nana Pathian remruat a ni ang a? a tih theih rum rum mai. Manipur-a Zofate tawrhna hi a rapthlak hle a, in leh lo chàn chu sawi loh, mi tam takin nunna an chan a ni a. Ṭampui mitthiin chhung khat laina a kai chhuak angin, manganna vawrtawp thihna tawrhna hian thisen zawmte thinlungah lainatna leh hmangaihna a kai chhuak a, Manipur pawn lama Zofate chuan kan unaute chhanhim turin Pathian kan au a ni. Ekdur aṭangin pangpar mawi tak a lo par chhuak ṭhin ang hian lungngaih ṭahna chhum dum chhah takah pawh hian lawmna kawl eng mawi takin a lo lang ṭhin. Leilung sik leh sa inlumletah pawh ruah thimpui chhum dum a zing fo va, kar lovah khaw ṭha nuam tak min thlen turin ni tla tur kawl eng mawi tak kan hmu leh ṭhin ang hian, Manipur-ah pawh lawmna kawl eng mawi tak kan hmuh thuai i beisei ang u.
Zofa hmun hrang hranga chengte hi Kristian vek kan ni a. Min chhandamtu Lal Isua duh dana pumkhata kan awm a pawimawh hle mai. Zofate hi unau kan nih angin insuihkhawm ila, inpumkhat ila, hrui khat vuan ila, chu chu kan chakna hnar a ni ang. Lamka-a Joint Artistes Association huaihawt “Rally for Separate Administration”-ah khan Zofa nula leh tlangvalte khan hla ṭha deuh mai an sa a, Mizo ṭawnga chang khat an sak chu:-
Rilru hmun khat pua hrui khat vuanin,
Hmatiang sawnin kan ram leh kan hnam tan;
Lainatna leh pumkhatin kan leng za ang, Tumah inṭhen thei kan ni lo.
He hlain min chah angin tu mah inṭhen thei kan ni tawh lo va, inpumkhata lengin rilru hmun khat pua hrui khat kan vawn tlat a ngai ta. Pastor Chhawna'n ‘Zofaten hrui khat an vawn hunah, Zoram Thar-ah an inthên kai ang’ a tih kha maw le! Thil hi a éng zawngte hian thlir thiam tum ila. T.Zorampela ‘Duhaisam Ram’ te, Capt. LZ Sailo leh R.Thangmawiaten mit tla dawna an lo thlir ṭhin an lungkham ber, ‘Zofate Insuihkhawmna Ram’ leh Mi hlim leh Zawlneite hmuh lawk ‘Zoram Thar’ hi ruah thimpui chhum dum kara kawl a lo eng set set ang hian a lo eng ṭan a ni mai lo maw?
Reference:
1. Mizo chanchin–B.Lalthangliana (45p)
2. Rev. L.Rema, MUP Tlangau March ‘23 (18-21p)
3. Vanlalngaia, MUP Tlangau, July, ‘23 (26p)
4. ZORO Conference 2013, Souvenir (14p)
5. ZORO Conference 2013 (6p)
6. Common Identity & Re-unification for Chhinlung people by
Dr Lalsiamhnuna Hmar (84 & 87p)
- Laltharmawia