QUID PRO QUO POLITICS
Latin ṭawnga quid pro quo an tih chu duhsaktute duhsak letna a ni a, party politics-ah chuan quid pro quo hian, “Kan party member ni la, min vote chuan, chutiang thil chu kan tihsak ang che,” tihna a kawk a ni. Tichuan an party member mimal leh chhungkuate hnenah chuan pawisa fai, scheme, contract, sawrkar hna leh loan te tiamin an quid pro quo-a an party vote-tu sawrkar hnathawkte chu an hna tih ngheh, promotion pek, hmun ṭha zawk leh department ṭha zawkah te sawnin an duhsak let ṭhin. Khawtlang, bial leh district te erawh chu hmasawnna project leh program-te an tiam a, quid pro quo politics khelh khum an ni tlangpui.
Quid pro quo politics hi vote bank politics a nihna lai a awm. Kan rama quid pro quo politics langsar zualte chu New Land Use Policy (NLUP) leh Socio-Economic Development Policy (SEDP) programte hi an ni ti ila kan sawi sual em lo ang. A lang a pau (overtly) chuan quid pro quo-in kalpui ni lo mah se, a lang lo (covertly) ah chuan, vote zawn nan leh party mi leh sate duhsak letna quid pro quo sum sem a nihzia chu tawnhriat leh tlang hriat a ni.
Sawrkar hmasa khan NLUP kha an flagship program atan hmangin chhungkaw tam tak hnenah NLUP sum chu an sem a. Hlawkpuitu leh dinchhuahpuitu eng emaw zat chu an awm ang. Mahse a dawngtu nawlpuite erawh chuan sum lakluhna (income) nghet nei theihna tur khawpin an dinchhuahpuiin a lang lo. Thil kal fuh lo leh dik loa lang chu, a sum a beitham hle chu thu hran ni se la, a dawngtu mipui nawlpuite kha business thiam lo leh tui lote an nih hlawm vang ni berin a lang. A dawngtu Kristianten sum lamah an rinawm lohna leh hnathawh an taimak tawk lohna vangte pawh a ni ve ang. Chu chauh a ni lo. Sawrkar lam aṭang pawhin enpuina leh endikna (monitoring leh evaluation) an tlakchham vang a ni ve thei bawk ang.
Tam tak chu NLUP program-in a tum anga hlawhtlinpui thei tura beisei awm lem lo an ni nachungin, quid pro quo politics avangin pek an ngai ta a ni. Chuvangin program ina a tum anga an kalpui loh leh an hlawhtlinpui loh pawhin, sawrkar chuan an en liam mai niin a lang. Economics lam hlawhtlinpui lo chauh ni lovin, NLUP program leh sum khan Kristian moral leh nun pawh a chhe zawngin a nghawng nasa a ni. Dawng duh Kristian tam takte chuan first installment leh installment dangte an dawn theihna turin, an nei loh leh an tih lohte; nei leh ti anga dawta report a, phuahchawp sum hmanna Utilization Certificate (UC) lem siam pawi tih lohna thlengin an Kristian nun a kal sualtir thei a ni.
Quid pro quo NLUP sum khan khatiang khawpa Mizoram mipuite moral a tichhia a, rinawm lohna, dawt sawina leh eirukna sualah mi tam tak a luhtirzia kha hre rengin, khatianga sum sem policy ang kha chu sima kalsan tawh tur a nih lai a, kan sawrkar hrawn mek hian SEDP tiin, quid pro quo politics a kalpui ve leh a. An term chhungin an tiam zat an sem zawh vek theih loh tur thu leh hla awmte hi thudik a nih chuan, thutiam hlen loh chu thu hran ni se la, an sem zawh vek loh tur chu sawrkar leh ram tan thil ṭha zawk a ni ang. SEDP program hian hlawtlinna chanchin (success story) a nei ṭha em tih thuah chuan, NLUP chanchin nen khan chuti teh chiam chuan danglamna a awm a rinawm lo.
Kumin kum tawp lama inthlanna kan neih turah leh inthlanna lo awm zel turah pawh, political party ten sum sem quid pro quo politics leh quid pro quo politics dangte hi chu kalsan a hun tawh a ni. Quid pro quo politics khelh tawh lovin, politician ten Pathian ṭihna, dikna leh rinawmnate nunpui chunga kan State hi UC lem siam lohna leh eiruk awm lohna (zero corruption) State nihtir tumna election manifesto leh platform te min neihpui zawk se la, ramin a ṭhatpui zawk ang. Eirukna a awm loh chuan, hmasawnna chu a thleng chho zel mai ang. Sum sem quid pro quo politics leh quid pro quo politics dangte hi chu democracy puitling leh Kristian tamna Mizoram angah chuan ṭhansan a hun tawh a ni. I ṭhansan tawh ang u. Kan tan a ṭha ang. Kan inchhir lo ang. Political party-te tan pawh an sawrkar hunah quid pro quo phurritin a delh tawh hlawm lo ang a, an phur a zang sawt dawn a ni.
Chutichuan, political party-ten quid pro quo sum sem policy chu an flagship program atan hmang tawh hlawm lovin, eirukna do tur leh eiruknaa inhnamhnawihte chu dan anga hrem tur te; national leh international company ten investment an rawn nei theih dan kawng duang tur te; officer-ten hna tikhawtlai loa (bureaucratic red tapping awm lo) single window system hmanga a rang thei ang bera file leh hna tifel zung zung tur te; efficiency (tlinna leh ṭangkaina), proficiency (thiamna) leh sufficiency (intodelhna) ngai pawimawh tur te; hnathawh ṭha leh tlo (end product tha) nei tur te; khaw tina chhungkaw tinin khawlphetha leh tui connection ṭha nei vek tur te; damdawi in, school, college leh university changtlung leh ṭha nei tur te; mi pakhatin ram a neih theih zat ceiling siam tur te; restricted tender titawp tur te; chhungkaw laina induhsakna (nepotism) titawp turten.
Tin, compensation claim uchuak lutuk leh dik lote avanga ram hmasawnna hna a ṭhuanawp dan leh a tihkhawtlai ṭhinte sutkian tum tur te; kalkawng ṭha, zau leh tlo nei tur te; ramngaw leh luite humhalhna chak taka kalpui tur te; drugs (heroin, meth, etc) dona kawnga chak taka hma la tur te; agriculture, horticulture leh sericulture tihhmasawn dan tur te; hna nei lo (unemployment) problem sutkian dan tur te; income tax pek tawh tur te; sum enkawl thiam a, renchem tur te; thil pawimawh zawk leh ngaihtuah hmasak turte (priority) hriat tur leh ram hmasawnna project leh program dangah te min hruai luhpui zawk se la, puitlinna leh hmasawnna lam kan pan thei zawk a rinawm a ni.
“Hmathlir awm lohnaah chuan,
Mipui an boral ṭhin a;
Dan zawmtu erawh chu,
A nihlawh ṭhin.”
(Thufingte 29.18; ziaktu lehlin dan)
- Laiu Fachhai