MIZO HNAM DAN I HUMHIM ZEL ANG U

K Zawla leh James Dokhuma tena an ziak ang diak diak lo deuha kaih tawia siam a ni. Hmanlai kan pipu huna nupui pasal an lo zawn dan hetiang kawngah hian an lo fimkhur em em a, hla tak thlengin an lo inchhui ṭhin a, mi nunphung piah lam deuh kutkem nei emaw, buan chak lote leh mi áte, thlahtute ah an lo awm tawh em tih thlengin an lo inchhui hmasa ṭhin. Chutiang a lo nih avang chuan nu leh pa remtihna lo chuan nupui pasal an innei ngai lo a ni.

Tlangvalin khualah nula a va rim a, ngun taka an inkawm hnua inneih an duh chuan nula pa chuan a inleng tlangval nen a fanu chu Khawnṭhiang a khawn duntir a, hetianga an tih hi inneih thuthlung tihngheh nana tih a ni. Hetiang hi khual karah lo chuan an ti ngai lo a ni. Tin, tlangvalin nupui atan nula a rima inneih an lo duh a, a nu chuan a fanu tana a duhpui chuan khumpui luah pawndum a phahsak a, tah chuan a nu remtihnain an mu dun a, chu chu Zawlpuan phah an lo ti a ni. Hetiang hi chhunah tih ṭhin a ni. Hetiang an lo tih chhan hi eng emaw avanga inneih mai rem lohna a awm vanga tih a ni a, innei ngei ngei tura thuthlung tihngheh nana tih a ni a. Tlangval khan lo duh lo leh si se, an thutiam bawhchhiat vangin ihe loin Zawlpuan phah manah Sial Sawmli 40 a pe nghal tur a ni. Chuvang chuan nu leh pa remtihna lo chuan nupui pasal an innei ngai lo a ni.

Tin, hetah hian sawi belh duh ka nei a, Mizote hian inneih dan a hran ngata kan neih a ngai a ni. Mihringte hun pawimawh ber kan ti thei ang a, Inneihna hi sawrkar te ber, pawimawh ber - chhungkaw sawrkar hi a kal zelna turah hma sawn zel tura rinawm a pawimawh hmasa a, chuvang chuan thutiam tihngheh nana mi hnam tih dana zungbun inbuntir ai hian, kan hnam thuam hi i hmang zawk ang u. “Mipain a nupui ṭhihna awrhtir se, hmeichhiain a pasal Pawndum bahtir se. Monu leh Mopasalin Zo thuamin, mipain thangchhuah thuam inbel se, hmeichhiain kawr chei/puanchei/kiria, kan zo thuam famkima inthuamin, chutiang chuan hautak taka mi hnam thuam hmang tawh loin, kan hnam i chawimawi ang u.

MAN EI CHUNGCHANG:

Hmanlai kan pi leh pu hun aṭanga man an ineitir dan vawiin thlenga kan la hman mek hi a hmingah Manṭang tih a ni.

Hmanlai pi leh pu chenah hmeichhiain pasal a neihin, a man chu hmeichhe lam thisen zawmpui, laina hnaizual hnenah hming hrang hrang neiin manṭangte chu kawngkal nei taka sem a ni ṭhin. Pa berin emaw hmeichhe nuṭain emaw a ei chu Manpui tih a ni a, chu'ng bak zawng chu Manṭang an ti vek a ni.

a) Sumfang – Hei hi Manpui ni lo eitu zinga Pa chan chang àwm berin a ei a, Pa unau/Pami-in emaw pasal nei ber nuṭa dangin emaw an ei a. Manṭang sem hmasak ber a nih avangin ṭhenkhat chuan Sumhmahruai ti pawh an awm. Sumhmahruai hi ṭhenkhat chuan hmeichhe man pe tla thei lo man hlan zana an neih chhun an pek kha sum hmahruai zawk chu a ni e, ti an awm bawk.

aw) Pusum – Hei hi nu pain emaw nuṭain emaw an ei a, an chìn dan tlangpui chu pasal neitu nuin pa a neih tawh loh chuan nuṭa pahnih pathum a nei si a, pasal nei tura nuin fanu pakhat chauh a neih si chuan; Pusum chu pahnih pathum pawhin an ei mai a. Chu chu Pu phir an ti. Pasal nei tura nuin fanu pahnih pathum a neih chuan pasal neitu pute (a nu nuṭate) chuan an inei chhawk mai ṭhin. Hmanlai Mizo danah Pusumin lei a rel bik a, hmeichhiain vawk an talhin a Pusum eitu hnenah Pu-sa-chhawn an pe ṭhin a. Pusum eitu pawhin ran a talhin a dar phawh a pe ṭhin. Chu bakah a tu chu hlau leh thlabara a awmin Thlahual nan ar a talhsak ṭhin. A tute zinga nupui nei an awmin a Pusum tel zat a thawhsak ṭhin. Pu hi hmanlai danah an lal em em a, Manṭang dang eitu bànin lei chhia a kuai lo a, Pu bàn erawh chu hmakhawsang aṭangin lei chhe chawina a ni.

b) Nu man – Manṭang dang anga Nu man hi awm ngei ngei a ni ve lo. Hmeichhe pasal nei kha sáwn a ni emaw, inṭhen fa a ni emaw, a nu hnena awm lova a pa hnen emaw hmun dang emaw aṭanga pasal nei a nih chuan, a hringtu nu kha pawmlai dang nei pawh ni se, a hringtu a nih miau avangin Nu man a ei ngei ngei tur a ni. Nu man hi a hringtu nu chauhin a ei ṭhin a ni. Nu laizawn emaw mi dangin emaw an ei ngai lo. Hmanlai chuan Nu man hi tlai sial an ti a, nupa kawp chawia awmin an fanu an hralhin Nu man a awm ngai lo.

ch) Pa lal – Hmanlai chuan tualkhatah Palal an ineitir lem lo. Tualkhatah pasal nei pa unaute an awm a nih chuan Sumfang emaw kha an ei mai a, Palal hi chu hmeichhiain khual kaiin pasal nei se, a pasal neihna khaw lama pa chan lo chang a, nupa tualthu chhiat fahran pawha chawṭhing a zenna leh a pasal neiha a thlen in tura Pa atana a zawnin a ei a. Chu bakah khualah chuan vengtian hrang deuh leh pa atana a zawn leh a pasalte in inkar a hlat deuh chuan, ṭhenawm hnaia pa chan lo chang mai thei tur an laichin hnai hnenah pawh Palal hi chu an ineitir tho mai. Kar-ka-lak zau nan an hman ber a ni.

d) Ni ar – Nula pasal nei pa farnu, in hrang chang tawh ngeiin a ei ṭhin. A pain farnu a neih loh chuan a pa laichin, a chipui ngei an zawng deuh kher ṭhin. Chutiang an awm loh chuan ni atana an zawn chawpte emaw an eitir mai ṭhin bawk.

e) Nau puakpuan – Hmeichhe pasal neiin fa a neih huna a puakna tur là tumtu a ni. Hmeichhe pasal neia laizawn, fa nei tawh, in hrang chang tawh ngei leh fa la sun lo ni thei ngei se an duh ṭhin. Naupuakpuan chu pasal neitu laizawn, a ute zingah pawh a upa ber an eitir ṭhin a, a nausen laia amah lo paw tam bertu a nih vangin leh awm tleitu ber a nih avangin Naupuakpuan hi an eitir ṭhin a ni. A laizawn zinga a nauin pasal a neih khalhin in hrang chang tawh pawh ni se, a u man (naupuakpuan) an ei ngai lo. A ute pawh pasal neiin fa pawh nei ṭeuh tawh pawh ni se, chu'ng zingah pawh chuan a upa zawkin Naupuakpuan chu an ei tur a ni.

Chu chu Pi Pu chena Manṭang pawimawh deuh deuh chu a ni a, dan naranin Palal leh Sumfang lo ho chu pakhat aia tamin an ei ngai meuh lo. Pusum erawh chu loh theih loh avangin pakhat aia tamin an ei ve chawk. Palal leh Sumfang tih loh chu Manpui a ni mai a, Manpui eitu chuan a man eisaka chungah pawh mawh zawng zawng a phur a, inṭhen leh thulhah pawh a buaipui ber ṭhin.

Ṭhutphah : Ṭhutphah hi Hmakhawsang aṭangin Mizo inneih man leh mual awm chiah reng reng chuan Ṭhutphah hi a awm ve kumkhua a. He thil hi hmeichhe pasal nei thlavang hauhna a ni ber mai. Hmeichhe man hlanin man zawng zawng pe tla se, a man teltuin Tlai sial (tangka sawmhnih hen) a pe kir ziah a, chu a pek kir leh chu Ṭhutphah chu a ni. Ṭhutphah chu pe kir duh lo se, mipa lamin an ngen thiang lo va, an sawisel thei hek lo. Mahse a pasal chhungte nena inzawmna a nih avangin a pek kir duh loh chuan mi dan zawm lo leh maksak deuha sawi a ni. Tichuan, Ṭhutphah chu man ba, mana tel chiah, man zat sawi hun pawha a hrana sawi tel ve kher ṭul lo a ni.

Khaw ṭhenkhatah chuan hmeichhe pasal neia Ṭhutphah pek tlak loha awm kha a man neituin zankhat mitchhin tawk ta se, a pasal chuan nupui dang neih leh a duh thei a, a nupui sûn tak Ṭhutphah a la bat si chuan a nupuia chhungte khan uire, nupui nei reng chunga nupui dang nei anga ngaih a nih dawn avangin a nupui thih aṭanga thla thum hnuah, inṭhen nan a nupui sûn tak Ṭhutphah chu a pek tlak a ngai. Chutichuan a nupui sûn tak lakah a thiang tawh a ni. Ṭhutphah hi tlang hranah tihdan a inang lo ve tho a, ṭhenkhatah chuan a man neituin fanu/fapa nei se, a fanu naupang berin pasal a neih hunah ṭhin vang ni loin Ṭhutphah an pe tla a, hei hi an inneih a lo hlawhtlin tak vang a ni ber mai.

Aw le, hetiang hi kan Pi Pu chena man leh mual an lo ineitir dan chu a ni a. Kan Pi Pute’n awmze nei taka Manṭang an sem dan hi a mawiin a ṭha em em mai a. Tunlai ṭhangthar hunah hian humhalh a ngai ta hlein a lang. Manṭang za rual zet mai kan han siam hi chu intih ropui duh vangte pawh a ang thei a, thil zahthlak taka ngaih a ni.

Hnam rohlu pi leh puten ṭhangthar chhuan lo kal zel a, an ro min hnutchhiah hi tihboa a awm loh nan humhalhin i vawng zel ang u.

- Zoramenga, Ph: 8974806440