Written by
- C.Malsawmkimi
Armed Veng South.

Zirnaah


Zirna chu kan thil zir aṭanga thiamna, ngaihdân, hriatna, hriatthiamna leh hlutna kan neihna leh neih belh zêlna hi a ni. Zir dân hmang hrang hrang a awm a, mita kan hmuh theihna (visual), ri hriatna (auditory), chhiar leh ziah (read & write) leh thazâm nêna hriatna hmangtein a zir theih a ni.

Zirnaah hian thil tum hrang hrang chhawp chhuah a ni a, a langsârzualte chu ram leh hnam tâna hmasâwnna neia dik taka hmang tûrin, hmangchang hriatna te, mahnia inthununna te, mi hmantlâk nih te, khawtlânga kan mawhphurna hlente hi a ni. Zirna hi mihring nun bula zung pawimawh tak pakhat a ni a, mihring hmasâwnna ruhrel bulbál hi zirnaah hian a innghat a ni. Zirna hian mihring nunzia leh mawina a siam a, “Zirna chu mihring mahnia intodelh leh duhám loa min siamtu,” Rig Veda paw’n a lo ti a ni.

Zirnaah Mizoramin a tlâkchham zînga pawi ber mai (quality education) a chhan pakhat, (quantity education) marks hmuh tam dán azir a thiamna, hei hi Mizoram chuan kan uarin kan zirna kalphung tlâkhniamna pakhat a ni bawk. Naupang school tlân boa an nunkawng khawvel suala tlan ta hmuh tur an awm tam hle a, han belchiang ila lehkha zir ka tui lo ti hi an ni deuh vek zel. “Zirna hian rilru a tichau ngai lo,” Leonardo da Vinci chuan a ti mauh mai. Mizorama zirna kan hmuh tam zawkah chuan naupangte an hmakhua atana kan fuihna tam ber pakhat hi mark hmuh ṭhata pawl sawn theih hi a ni mai a, bye heard-a kaltira a thu hria, hriatthiam si loh kha sawi chhuah emaw ziah chhuahtira mark sang tak hmuh kha a ni deuh ber a. (Quantity education) hi chu zirlai mark hmuh result-ah chiah a insawrbing a ni. Marks hmuh ṭhata kan insawrbing lutukna hian thiamna (skill) a dah hniam a, zirlai chhawrtlak Mizoramin a vàn leh si, Mizoramah chuan zirtirtute hian zirlai bua exercise hi kan tihpui ngai lo ti ila a sual lo zawk hial awm e. School curricular activities tlemnaah phei chual skill development a tlem ṭhin hle. Result-ah mark hmu sang tak tak kan tam a, kan thiam nge nia mark kan hmu ṭha thei tih hian ngaihtuahna thui tak a kai tho thei awm e. Zirtirtute’n zirlaiah naupangte zirpui loh an ngah thei em em a, exam zawhna lo kal tur lah a kalphung chhuia hriat awlsam tak a ni ṭhin bawk. Zirna in tam zawkina zirlai a lak luh theih chinte tehfung atan marks-a dah pawimawh lutuk leh, quality a awm lo lutukte hi a ni; billionaire kan tih; India chhul chhuak ngei Mukesh Ambani leh ram dang mi Mark Zukerberg, Bill Gates te’ng te paw'na college-an chawlh chhan tam tak zinga mi chu ni. Inelna a san luatah quality hian tawrh phahin a la tawrh mek zel pawh a rinawm viau a, mi tin chuan quality chu duh mah ila, Mizote hi chu tunah rih chuan a thua hmin, a taka hel kan la ni rih miau mai si a, a taka chhawm chu a la har ṭalh a ni.

India hian zirna ṭha (quality education) lamah 59.1 rank kan hauh a ni. (Quality education) kan tih chuan ziak leh chhiar thiam ringawt ni lo deuh zirnain a tum zirlaiina a thil zir aṭanga thiamna, hriatthiamna kan neiha chhawr tlaka kan hman ṭangkai theih hi a tum bul pakhat a ni. Ishita Kishore paw’n UPSC interview-a a lo tlinpui pakhatna a nih hialna chhanna pakhat “Zirna quantitive competition a kalpui lutuk a zirlai an nu leh pate’n an nawr nasa mah mah hi inbuk tawk takin a kal a ngai," a ti a. He a chhanna hi a awmzia berah chuan zirlaite hi an tuina leh tui lohnaah inbuk tawk taka kan enkawl a ṭul a, an thil nuam tih zawngah chuan tuipui thiam ila, lehkhaah chauh lo pawh. Extra curricular activities entirnan: infiamna, lam leh a dang hrang hranga an tuina tihpunsak a, tuipui hi a ṭûl a, nuam an tih lohnaah erawh nawr lui lova dawm thiam a pawimawh thu a sawi a ni. Zirna ṭhaah chuan naupangin a zirlai nuam a tiin hriatthiamna a tel a, a zir zel turah a insawrbing sauh ṭhin.

Kum 1956 khan Benjamin Bloom leh a pawlpui Max Engelhard, Edward Furst, Walter Hill, David Krathwohl te’n quality education neih theih nana pawimawh tak mai, zirlaite chuan an thil zir an thiam ngei a ni tih fiah nan (Bloom Taxonomy) an rawn chhawp chhuak a, chungte chu endik nawn zel niin a thar ber chu:

1. Siam (Create): Kan thil zir aṭanga thil siam chhuah thiam, mahni irawm chhuak ngei engpawh (physical, emotional, mental).
2. Thil hlutna chhut (Evaluate): Thil engkim a hlutna chhut thiam
3. Thil ṭhiat sawma a bung hrang hrang endik (Analyse): Kan thil zir aṭanga ngaihdan siam thiam, thliar thiam, chhawp chhuah thiam, inzawmna hmuh thiam.
4. Hman (Apply): Kan thil zir aṭanga buaina chinfel thiam, ruahmanna siam thiam.
5. Hriatthiam (Understand): Kan thil zir chhuah hriatthiam, a fiah chhawn thiam mi dang hman ṭangkai theih atana chhawp chhuah thiam.
6. Hriat reng (Recall): Kan thil zirte a nihna tak a ṭobul hriat rengna a chhan chu, formula ang deuh hi a ni a, thil engkim a ṭobul hriat reng chuan heng kan sawi takteah hian kan hmang thei dawn a ni.

Zirna hi a tlangpuiin mi dang hnen aṭanga kan lakchhawn a ni a, chu chu tunlai mi tam zawkin education kan neih dan pawh a ni, mahni paw’n zirna hi thui ṭha neih theih a ni a. Mahnia inzir thiamte hi (autodidactic) tia sawi an ni. Entirnan : Thomas Alva Edison.

Zirnain rah ṭha a chhuah zinga ropui em em intodelhna India paw’n a neih chho mek zel, kum 2047-ah phei chuan intodelh pumhlum thei ang bera awm a tum hial a ni. Lal bàn a nih hma kha chuan Mizote hi kan la intodelh hle a, lo neih bak eizawnna dang nei awm meuh lovin mahni kham khawp kha chu kan la thar ṭha ve hle ṭhin. Kum 1910-ah kha thangnang a puan vak leh mautam inṭan chhoh tur vel lai a ni a, heti chung hian buh thar ṭha tak tak nei awm tam hle a. Mautlawnzawn (phur 500 chung lam) nei te, Silaizawn (phur 500 vel) nei te, Hrihazawn (phur 400 vel) nei te khawngthlang lam khaw tin deuh thawah chuan an awm nawk. Kan pi pute kha chhiat tawh vangte a nih lem loh chuan mahni eikhawp chu an thar pha zan zan zel a, lal ban a nih hnuah erawh chuan kan entawn min hruaitute ber kha British sap niin an nunzia, khawtlang leh ram inrelbawlna chu kan chhawm nung chhauh zel a ni. He an nunzia kan zirnaah hian rah ṭha tam tak hmu mah ila, kum 2000 kan kai chhoh a, ṭhalaiah a ṭha lo lamin nghawng a tam ta hle a, thatchhiatna, mahni mamawh intum peih lova an thuamhnaw chhungkaw thawh chhuaha lei a, tlakranna kawng lam kan zir chhuak a. Mihring kan pung nasain sawrkar hna kan bih ṭhup a, hna nei lo kan tam a, hna a awm lo kan ti a, hnam dang vai state danga mi rawn kalte erawh chuan kan ramah hna thawh sen loh neiin, ram danga an chhungkua kan ram pawisa thawn chhuakin an chawm thei tlat thung. Kan ramri ṭawmpuite nen buaina kan neihin ei leh barah harsatna a awm nghal zel a, hei hian kan intodelh lohzia leh ṭam tla thut ta se; kan inchhanhim zawh loh a hlauhawmzia a tarlang. Central sawrkarah kan innghat em em a, buaina awm se; central sawrkar au eih zo IAS officer kan awm ta meuh lo. UPSC-ah hnam dang Christian-lo zawk an tling thei kan ti a, a chhan chu Bible meuhin Thufingte bung 14 chang 23 ah chuan, “Thawhrimna zawng zawngah hian hlawkna a awm a, kaa sawi mai mai erawh chuan tlakranna mai a ṭhin a ni,” a ti a. Christian kher a sawi lo va, thawkrim tak takte hnenah kan Lalpa Pathian hian hlawhtlinna a dah a, a haihchhuak thiam leh beidawng lova beite tan a dah reng a ni. Bible hian zirna hi a ngai pawimawh hle a he thu ‘zir’ tih pawh hi vawi 83 zet a tarlang a, chutiang bawkin kan pawl neih zinga ropui leh lian ber pawl YMA chuan a thil tumah intodelh hi ziakin a chhawmnung hle a ni. Zirna pawh ngaipawimawh hlein zirlaite tan library ṭha zawk siam zelin kawng awlsam min siamsak nasa hle a, sawi ngawt loin a takin a ti zel a, hei hian Mizoram enna thlen siar an nihzia a tarlang.

Zirnaah hian mi tin hian chanvo kan nei chhungkua leh khawtlangah bul ṭanin, kan ngaihdan dim lo thu maia hmasawn tumna rah ṭha nei si lo hi vulh lian tawh lovin, eirukna leh politics kalsualna hi I do ang u.

(Hun kal tawh chu tawn hriat, hun kal lai chu inzirna leh enchhinna, hun lo la awm tur erawh beiseina leh rin lawkna)
I hun kal tawha mi chu I hun kal lai mekah inzirnan hmang la, i hun lo la awm tura i beiseina emaw, i suangtuahna tih hlawhtlin nân.

Reference:
1. Bible
2. A taxonomy for learning teaching and assessing( Revision of Bloom’s taxonomy of educational objective) Editors Lorin W. Anderson and David R. Krathwohl.
3. YMA dan bu
4. Zoram Encyclopedia (B.Lalthangliana)
5. Top Visionaries Who Changed The World ( ILIAN)
6. Oxford university press (https://www.oup.com.au)

- C.Malsawmkimi, Armed Veng South.