Mizoram first: CULTURE LEH CULTURE INDONA
Hnam inchei dan te, hnam zai te, hnam lam te, kan ei leh in sawngbawl dan te, kan in leh lo din dante hi mi tam tak chuan culture ni maiin kan hre tlangpui awm e. A dikna chen pawh thui tak a awm ve a ni. Zikpuii pa erawh chuan, "Culture hi zai leh lam leh incheina thu mai a ni lo va, kan mamawh leh chakkhai zawng zawng kan thawhchhuah theihna tura kan thiamna leh kan finna leh kan hmanrua zawng zawng a kawk a; kan thurin leh kan chatuan ram briseina thlengin culture chuan a huam a ni, " a lo ti a.
Culture chu chutiang chu a lo nih si chuan, kan Mizo culture chuan – kan economy te, kan politics te, kan education, kan industries, kan kawlphetha, kan PHE, kan industries, kan agriculture, kan horticulture, kan forest & environment, kan tourism, kan transport & communication, kan forest & environment, kan trade & commerce, kan natural resources, kan dan leh hrai, kan security, adt a huam ve ngei ang le.
Khawvel hnam tinte hian mahni culture tihmasawn tur leh tichak turin hma kan la ṭheuh va. Hma la chak deuh an awm a, hma la chak lo deuh kan awm bawk a. Kan culture tichak tura hma kan lakna lamah culture leh culture indona a thleng ṭhin a. Chutianga culture leh culture indona thlengte chu tlem lo tarlang ila.
1. European Culture leh African Culture Indona: Kum 1750 khan ram ni tla seng lova roreltu, Kumpinu sipaite leh African Tribal-te inkarah indona a thleng a. Kumpinu lawng lian pakhat, 'Lord Ligoner' (Lal Sipai) an tih chu Africa tuipui vaukamah a rawn inhung ta rup mai a. African tribal-te chu an duh duh an man a, lawngah phurin America ramah an phur thla a, mihringa insumdawnna (human trafficking) chu an bei ta chur chur mai a ni!
Eng vangin nge saphote khan African tribal-te kha an va man ringawt? African tribal-te khan eng ai nge an hmanraw neih ang ang – thal te, fei te, chem te khan an lo beih ve mai loh? Mahse, chu sal lawng innghahna chu Lord Ligoner mai chu a ni lo va; tuifawn chunga thuneitua inchhal, 'Royal Navy' chu a la awm a. Royal Navy phenah chuan school, College, University, adt an la awm cheu mai. African tribal-te erawh chuan silhfen mumal pawh an la inbel loh hmel a, an zahmawh khuh ṭawk ṭawk erawh chu an inbel mahna! Chutianga culture insan hleih lutuk insu chu Zikpuii pa vek chuan, "European culture leh African culture han innek vel hi chu kahpathir ling leh sathau kháwn insu ang vel a ni," a ti hial mai.
2. American Culture leh Japan Culture Indona: Indopui II-na, 1939 khan Japan ral lian chuan China te, Korea te, Burma te, adt, a rawn hneh thla duai duai mai a. America lawng chawlhna hmunpui, Pearl Harbour hial pawh chu, Japan fighter-te chuan, 1941, 7th Dec. khan an rawn bomb chhe nasa hle mai a. Chu chuan keipui muhil, America chu a tiharh ta a. Khawvel rin phak baka bomb thawk na leh hlauhawm Atom bomb, 'Little Boy' chu Japan khawpui Hiroshima-ah chuan, August 6th, 1945 khan thlak a ni ta! Mi 110,000 vel an thi a. Chumi hnuah, a aia bomb chak zawk, 'Fat Man' chu ni 9th August, 1945 khan Nagashaki khawpuiah an thlak ve a; mi 80,000 lai an thi leh a ni. Khawvel pumpuia rorel tum, Janpan Emperor, Akihito chuan an aia culture sang zawk fe an lo awm reng a ni tih a han hriat chian chuan,14th August,1945 khan a tlawm thu a puang ta a ni.
3. Mizo Culture leh Mingo Culture Indona: Kum 1871, January 1 khan Sailam lal Bengkhuaia hote mi 500 chuan Alexandrapur an run a. Thingpui huan Manager Dr. James Winchester chu an kap hlum a, a fanu kum 5 mi, Mary Winchester chu an man a, lal Bengkhuaia inah kawl a. Chu chuan British Parliament ngéng a chhun thuai a. India ram pumpui awptu, Governor General chuan, kum 1871, July ni 11-ah Mizo run thu a puang ta rup mai a.
Tichuan, Kumpinu sipaihote chu Mizote run turin Chittagong lam aṭangin a siruk lain an rawn thawk ta a. Mizote chuan Chhippir khaw bulah lo dan an tum a, an dang zo lo va. Lungrang khaw kulhah lo dan an tum leh a, an dang thei lo leh a. Tichuan, 1871, January 20-ah Mary Winchester (Zoluti) chu Bengkhuaia kut aṭangin an la let leh ta a ni.
He indonaah pawh hian Mizo culture leh Mingo culture insan hleihzia a rawn lang chiang leh hle a. Kum 1871 velahte chuan keini Mizote chuan, college, University te chu sawi loh, A AW B pawh kan la nei lo nia! Chutih laiin Kumpinu sipaiho phenah chuan University bakah, British Airforces, Railways, adt an la ther fuk mai a. Kum 1863 khan London khawpui hnuaia Rel kawng (underground railway)-ah chuan Rel an lo tlantir zur zur tawh a ni. Negro-ho ang khan Sapho khan salah min mankhawmin, America ramah lawngin min lo phur thla vek lo kha kan vannei hle zawk a ni.
4. Indian Culture leh Mizo Culture Indona: March ni 1, 1966-ah MNF chuan independence puangin, March 3rd, 1966-ah Aizawlah inkahna a thleng nghal a. Aizawl hmuna inkahna chuan, ni 3 leh zan 3 a awh a. March ni 6, 1966-ah India fighter-in Aizawl khawpui a rawn bei ta chiam mai a. Dawrpui phei leh Khatla Bazar a rawn bomb alh zuai zuai mai a, tichuan, a ram buaiin a buai zo ta a ni.
Khatia India sawrkarin, ram dang sawrkar pawh ni lo, ama khua leh tui (Indian citizens) te ngei mai, fighter nena a rawn bei chiam mai kha thil mak tak a ni! A lo chhan letna Mizoten kan neih chhun lah chu sa pelna silai – ulhbun leh laiphir kha a nih mai hmel a. A hnu zelah chuan an nei ṭha ve tial tial pawh a ni mahna. Engpawhnise, jet fighter lo chhan letna atana ulhbun silai leh laiphir bak kan nei lo kha chu, Indian culture leh Mizo culture pawh kan lo la inthlau ve leh chhawnzia a chiang a. Chubakah, independence sual chhuak tur chuan kan economy pawh khan a la tlin lo hrim hrim niin a lang. Ram buai avangin 'Khaw Sàwi Khàwm' kan ni a, kan eizawn dan pangngai kha a tih tak tak theih tawh lo va. Kum tina 'Hawp Khawp' thar ṭhin chhungkaw tam tak khan ni tin ei tur ngaihtuah pawh an harsa ta hle a. Independence bei zawm zel tur pawhin kan economy berin a zawh tak loh avangin, Remna leh Muanna dilin Zoram mipuite chuan Pathian kan au ta mur mur mai a nih kha!
Kum 1972, 21st January-ah Mizoram chu UT-ah hlankai kan ni a. Central sawrkar aṭangin State sum (budget) a luanin a rawn luang lut ta hum hum mai a. Chu chuan kan ram hruaitute (politicians) leh mipui min ei chhia a, kum tina buh hawp khawp thar ṭhin hnam chuan, hawp khawp thar tuma hma la kan awm ta meuh lo va. Hahdam tak leh awlsam taka sum hmuh dan chu mi tam zawkte rilru a lo ni ta a. Kan Mizo culture chu a lo tlu chhe zo ta a ni.
Pu James Dokhuma chuan, "Mizoram pawh hian plotics thilah eng ang pawhin rorelna sangah pawh chuangkai mah ila, Budget lian zawk nen kan rorelna dawhkan chu hung mah ila, hnam ropuina tura hman a nih chuan loh chuan rorelna dawhkan chu thamna dawhkanah kan chantir ang a, kan sawrkarna dawhkan sang ngei pawh chu hleih neihna sawrkarah kan siam nghal bawk ang," a lo ti a.
Mizoram mipui nuai 10 vel (census, 2011) aiawha rorel tura kan thlanchhuah (politicians)te chuan, kum 50 chhung (1972- 2022) ro an lo inrelchhawk tawh ṭhin a. Mahse, kan ṭhenawm state ring lo mite chuan, infrastructure leh kawng tam takah min tlan pel nasa hle mai a! Chuvangin, kan Mizo culture tichak a, tihmasawn turin kumin 2023-a MLA election-ah hian mi dik, mi chak, mi huaisen, Pathian ṭih mi kan thlan chhuah a ṭul ngawih ngawih tawh a ni.
*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*
- Ruata Chawnghlut (RLC)