Written by
- Rev Dr Ramengliana Ralte
Secretary, North East India Christian Council

AN TI LEH TAWH A NIA!

Corona Virus vanga ram pum huap lockdown a awm hma kha chuan CAB/ CAA kan sawi sup sup a. Lockdown tir lamah meuh pawh khan Delhi lamah protest a awm lui rei fu a: “Corona Virus aiin CAA kan hlau zawk!” ti pawl te pawh an awm a nih kha. 
Virus chu an che tak tak ta a le, thil dang ngaihtuah hleih theih pawh a ni tawh lo. Sorkar laipui lam pawh an vannei nge kan tih dawn, an vanduai kan ti zawk dawn, thil tam tak tih hman a ni lo bawk a, sawiselna aurawl pawh a dai ta deuh duakin a hriat a nih kha. Amaherawhchu, lockdown an thlahdul telh telh a, ṭhenkhat tana duhawm lo deuh deuh a rawn inlar leh tuam tuam tawh mai. Han thlir kual thuak thuak ila.

NGO tam tak FCRA cancel-sak an ni
FCRA kan tih hi foreign tanpuina dawn phalna, a ni mai awm e. Kum 5 chhung zel phalna pek a ni a, hei hi awm lo se sap ram ṭanpuina an hmu thei dawn lo a ni. Chuvang chuan sakhaw inleh duh lo ho chuan Kristianten hman tangkai riauva an hriat thin avangin he thil hmang hian khuahkhirhna a nasa telh telh niin a hriat theih a ni. Chipchiarna phut avanga inhrek hi a awl viau awm asin. 

Tun hnai mai khan India ram Home Ministry chuan NGO hrang hrang 13 FCRA a cancel sak a, media lamah sawi a hlawh hle a ni. A chhan ber pawh sakhaw inlehna buaipuia an puh vang a ni ber a. Pawl hminga ‘evangelical’ (Chanchin Ṭha hril ngai pawimawh) tih tel ten an tuar duh bik emaw tih turin Northern Evangelical Lutheran Church, Ecreo­soculis North Western Gossner Evangelical, New Life Fellowship Association leh Evangelical Churches Association (Manipur kohhran) te pawh an tel. 
Hetianga an cancel zawng zawng hi a titute rilru dik loh vang ni vek bik lovin, an fund hmuh ang ang an enkawl fel tawk loh vang a ni ve fo, ti pawl pawh an awm. Engpawh ni se, tun tuma an chhuanlam ber chu ‘conversion’ thila an inhnamhnawih vang niin Times of India chuan a sawi a, he puhchhiatna vang hi a ni mai thei. 

Thil pawi leh rilru la deuh pakhat chu India ram public debate-ah hian ‘conversion’ (sakhaw inleh) tuma thiltih reng reng hi thil tha lo leh tul lo angah an ngai tlang deuh tlat tawh hi a ni. Secularism chuan mahni sakhua chu 'propagate' (midangte hrilh zel) theih a phal chu a nia, chu chan conversion pawh hi a keng tel zel tur ni awm tak a ni bawk. 

Keini pawh Chanchin Ṭha hril tur kan nihna hian ‘conversion’ a ken tel tlat avang hian keini tan chuan ‘loh theih loh,’ ‘thil tul ber,’ ‘kan rawngbawl chhan bulpui,’ a ni deuh mai si a. Chanchin Ṭha hril hian daltu a nei lian telh telh dawn a ang hle mai. 

Sakhaw inleh khapna dan pass tum  state an awm leh ta
India ramah hian state 8-ah ‘anti-con­version law’ kan tih mai, sakhaw inleh khapna dan hi hman mek a ni a. Tunah hian Haryana state CM-in he dan hi pass a tum thu a thang leh mek a ni. Hetiang boruakah hian Kristian tam takin harsatna an tawk tan nghal a. He thu an tlangzarh hnu kar khatna June 21 2020-ah khan Biak In pakhatah chuan milim an lo va dah lui a. Biak In hi tunhmaa an milim awmnaa sak a ni,’ tiin chhuanlam an siam zui nghal bawk. Mahse, eng emaw hnuah Police nena ṭanghovin milim chu an la sawn thei hram a ni awm e. Heng bakah hian Pastor ṭhenkhatin an rawngbawlna lamah kut tuar leh khaw chhung aṭanga um chhuahte pawh an awm mek bawk a ni. Sorkarin Anti-conversion law hi pass se la chuan a pass-na state chhungah ringtute tan thil a khirh zual zel ang tih a hriat chian em em a ni. 

June 21 2020 ni vek tlai 4:29-a swarajyamag.com-a thuziak lo chhuak te hi ngaihtuahna a la ang reng khawp mai. He article hian tuna ‘anti-conversion law’ awm te hi a duhkhawp lo hle. Sakhaw danga inleh lai tak kha he dan duhtuina ruam a nih avangin he dinhmun thlen hma hian a nih tur ang a ni hman vek tawh ṭhin (rilru lamah an in-convert daih tawh zawk), a ti a ni ber a. Chutiang a nih avang chuan Hindu sakhua duhkhawp lohna ang hi chu sawi phal loh bur tur a ti a ni ber. Mi dangte sakhua aia mahni sakhua ṭha zawka ngaih hi sakhaw dang hmuhsitna tawpkhawk, Hindu sakhua leh culture hmuhsitna angah a ngai hmiah a ni. Chutiang dante a awm lehzel a nih chuan sakhaw inleh mai ni lovin Chanchin Ṭha hril hrim hrim pawh hian hun thim a hmachhawn zelin a hriat theih a ni. Mizote'n kan duh dan taka duh thala Krista Chanchin Ṭha hril theihna hmakhua hi ngaihtuah fo a ngai awm e. Mi ṭhenkhatin India ram pum huapin 'Anti-Conversion law' hi an pass mai ang tih an hlauh thu an sawi chhuak ta fo mai bawk.

NEP hi RSS hmanruaa ni ang em?
Pu Modi-a zei em em chu thawm na lutuk leh awm lo lutuk si lova thil engkim Hindu ruama herh luh hi a ni a. National Education Policy lo July 29-a an pawm tak pawh hi chutiang zinga mi chu a ni leh mai ang em? tih hi mi tam tak zawhna a ni. Sapṭawng chanchinbu ṭhenkhat chhiar chuan RSS hmanrua ngeia ngaihna a lian hle: “RSS affiliates welcome the NEP, say over 60% of their suggestions met,” tih te, “the RSS influence can be seen all over the NEP 2020,” tih te, “NEP more inclined towards RSS ideologies,” tih te, “NEP 2020: Project put forward by RSS,” tih te a ni nuai mai. RSS hi Hindu culture vulh len tum tlattu pawl chak tak a ni a. BJP pawh hi an thunun emaw tih hial tura awm thin a ni tih kan hria. Eng ang takin nge an agenda hi an phum tih chu a la hma em avangin kan hre zung zung thei rih lova, chipchiar zawka he policy tih puitlinna tur kaihhruaina an rawn siam hunah a la chiang zel dawn a ni awm e. 

Amaherawhchu, Hindu/Hindi ni ve lutuk lo tan chuan helh tur a lang chho nghal ut a ni awm e. Tamil Nadu state-ah chuan duh loh thu a ri nghal awn awn a, Uttar Pradesh CM hlui Akhilesh Yadav chuan NEP chu a bei nghal chawt chawtin, ‘constitution duh dan anga mi zawng zawng huap zo lo’ te a ti. Muslim ho hian tuar dawn riauvin an inhre bawk a. System tharin lehkha zir dan kalhmang a siam chuan Muslim mi chhe te te tan high school mai pawh zir chhuah pawh tiharsa zual dawnin an hria. Muslim Students Federation chuan UGC, AICTE leh NAAC te tihbova central sorkarin direct taka a control-na hnuaia a awm rup mai tur chu ṭha lo an ti em em bawk a. Rin dan leh culture chi hrang hrang nei mekte thil pakhat (Hindu culture)a hrut rual tumna ṭha lo tak niin an hria a ni. Heng bakah hian zirna chungchanga state hrang hrang thuneihna tlahniam a central lam thu telh telhna te lo pungin state te zalenna (federalism) a tichhe hret hret dawna hriatna a awm a, NEP-a ‘secular/secularism’(sakhaw tin zalenna) lang miah lo leh Vedic/Sanskrit promote nasa lutuk chu mi tam tak ngaih ti ṭha lotu a ni bawk a. Education policy chuan plurality leh secularism a promote tur a ni dawn lawm ni? He NEP hian secularism promote tumna a nei lo, an ti a ni ber. Kristian sikul 30000 chuang awm te sawi lan a nih loh chungchangah minority te tham lohnaah ngaiin mi tam takin an helh hle bawk a ni. Eng emaw neuh neuh a awm tih chu a hriat theih mai e.

Vangvat ni lovinvengvat
Hetiang hi kan ram pum dinhmun a nih chhoh zel siah chuan lai khum bela lo ngawih bopui mai mai chi a ni lo. Kan vei ve a hun a nia. He thil hian kan nunphung kawng tinreng a kaihhnawih tih kan hriat a tul. He Hindutva tui lian hian min chim mek a, min chim nasa zual zel dawnin a hriat a ni. Chuvangin vangvat anga theih ang ang hnek theih apiang hnek boruak tlansan a, kan rilru tivengvaa kan insanphek thiam a tul zual zel dawn a nih hi.