Pu Zorama Sorkar hi leibá ‘ngah ber’a ni lo
Kum 2010 June ni 30 khan Greece ram khu ram changkangte zingah International Monetary Fund aṭanga sum pûk rúl thei lo hmasa ber a ni a. Kum 2012 khan khawvel chanchinah ram khat ve ngat, leiba ngah ber a lo ni tawh bawk.
Greece ram chuan, a tawi zâwngin; sorkar hnathawk an ngah lutuk a, mi 5 zinga 1 zél sorkar hnathawk an ni a. An sorkar hnathawkte hlawh chu, nei ûk si loin an han pun ve bawk ṭhin si a. Dehchhuah aiin a hman ral lam a tam zawk bawk nen! Sorkar hausa loah ram dang Company-te an sumdawng duh bawk si lo!
An Prime Minister, Alexis Tsipras pawhin President Prokopis Pavlopoulos-a hnenah bánna a theh lut hial a nih kha! A bân chhan kha leibá ngah vanga an harsatna su kiang tura sum an pûk theih nana sawrkar sum hman ral tihtlêm a rawtna hnâwltu, an party hruaitute’n party thar dina kal hran an tum vang a ni.
Aw le, Sorkar hi sum-ah a da thei a, a tâl buai thei a, mualpho takin a awm thei nameuh mai. India ram kan en pawhin hun kal tawhah Economist ropui, Dr. Man Mohan Singh sawm chhuah a nih chhante pawh kan la hre hlawm awm e.
Mi tam takin sorkar kan hriat dan hi a mak khawp a. Hausa zet, â deuh mai, rawk rawn pawha dá thei lo, duh tâwka bum theih, a neitu tak tak pawh awm chuang lo, a neih ang ang ṭhâm sak ngék nghék pawh dâwl zo! A thlâwna engkim beisei ngam, nuamsa tak leh ren hauh loa tâlpui leh chhek vél pawha tlo tlat, beisei ang kan hmuh theih loh chuan nawrh khum mai tur, tiin kan thlir deuh ṭhuap a!
A sorkar ber pawh chu, mi dang thunun tumna kawnga khauh hlei thei lo, eng pâwl pawl emaw, phuahchawp deuh reuh te pawhin ‘pressure’ an pêk chuan duapkai thei mai tur angin kan hmu a. A fatu hluí (sorkar hnathawk)-te tana ‘pok’ leh fû si ang deuh hian kan hmu bawk. Chuvangin, sorkar hi pa rethei tak, fa sual tak tak ngah zet a ang ṭhin!
Sorkar leiba chungchangah ‘GSDP aṭanga chhûtin leiba ngah ber kan ni,’ han tih chiam te hi a ṭul ber em ni ang aw! Thawhchhuah aṭanga chhût/teh na na na chuan GSDP-ah Mizoram hi a hniam ngawt thei lo va. Kum 18 kal ta aṭanga kan en let pawhin a sâng ber lamah kan la awm zar zar.
(Total Outstanding of Liabilities -As per cent of GSDP, A Study of Budget. A Study of Finance, RBI 2023).
A chung Table-a kan tarlan, GSDP-a RBI figure, kumin 2023-a 53.10% khi Mizoram State Government Figure-ah chuan 40.98% chauh a ni ve daih thung a! Sawi dan chi hnih a awm thei a ni. RBI khi a rintlak zâwk tihna pawh a ni chuang lo a. Central sorkarin Constitution hnuaia a din; Accountant General, Mizoram-in Audited Statement a siamah 40.98% a tih ve tho avang hian GSDP aṭanga chhûtin chhe ber anga inpawm tur pawh a ni chuang lo.
14th Finance Commission hunah sum leh paia kan indaih lohna phuhrûkna tur (Post Devo- lution Revenue Deficit Grant - PDRDG) kan hmuh ṭhat lai khán; tlêmin GSDP-ah kan ziaawm deuh a, Covid-19 lo luh hnu leh, 15th Finance Commission hnuaia PDRDG a kiam chhoh nasat tâk êm avangin harsatna hi a awm lo thei lo! Kan sum hmuh hi Central Share of Taxes hmuh ṭhat dan azir a ni thui si a. PDRDG hi a tlahniam ta zar zar bawk nen - 2021-22 ah 1790 crore (thlatin 149 crore) kan hmuh laiin, 2022-23 ah chuan 1615 crore (thlatin 134), 2023-24 ah 1474 crore (thlatin 122) 2025- 26 ah phei chuan thla tin 48 crore chauh kan hmu tawh ang!
Kan leibâ hi a tam ve tâwk a; phurrit tak pawh a ni, tih hi pawm mai tur a ni a. Chutih rualin State lianin an ba tam a, a té deuhin kan ba tlêm tih erawh theihnghilh loh a pawimawh. Hriat ngai hmasa ni tâ chu; eng zah chiah nge leibâ kan neih? Eng nge a figure? tih hi a ni. State dang nen kan inkhaikhin dawn a nih pawhin eng zat chiah nge leiba an neih? tih hi hre hmasa ve ila, chu chu mimir pawm dan leh hriatthiam theih dan awlsam pawh a ni ang.
Composition of Outstanding Liabilities. (As at end -March 2023) State leiba neih tam dan indawtin – (Rupees in crore)
Source:-
1. Comptroller and Auditor General of India, Government of India.
2. Reserve Bank Records.
3. Budget Documents of the State Governments.
4. Finance Accounts of the Union Government, CGA, Government of India
A chunga State leh UT (31) leibá neih dan Report tarlanah khian Mizoram chu leiba nei tlem ber 3-na kan ni daih thung. 'Ti khian a fiah mai. A lian deuhin an ba tam tih mai a ni. Engtin tin emawa chhût kikawi vak ai chuan kan leiba neih zat hriat leh mi state leiba neih zat hriat fiah mai hi a tâwk viau.
Pawisa pûk chungchangah, “An pûk leh tawh,” kan inti chhênte hi a fel lo ang, pûk loh theih chu ṭha ber mah se, khawi State mah pûk loin kan awm thei hlawm si lo a. Chuta lawmawm tak ni zâwk chu, pûk tur kan la hmu thei leh phalsaktu kan la nei thei zêl hi a ni. Mizoram sorkar pawhin kan sum deh chhuah a pun ve theih nan Resource Mobilization Committee te a din a. Anni hian theihtawp chhuah zel se la.
Mizoram sorkar, Chief Minister, Pu Zoramthanga kaihhruai hian chhiah lâkna tur a hre lo emaw, sum deh chhuah dan a hre lo a ni lo ang. Deh chhuah leh hman ral inmiltir dan pawh an hre em em ang. Nimahsela, Democracy ‘mipui rorel’-na rama cheng kan nih avangin, mipui tlin leh phâk tawk, an ban phâk tâwka sorkar kalpui a ngaih avangin, mipui phurrit aiin sorkar koah an tlâktir zawk ṭhin a ni, tih hi hriat a pawimawh hle.
Tin, tute Service emaw sawiselna ni lovin, State tam takin 7th Pay an hman (enjoy) theih loh laiin, Pu Zoramthanga sorkar chuan 7th Pay a pe a. IAS (Rtd.) pakhat chuan, Mizoram Ministerial Service te phei chuan Central 7th Pay aia sâng an la, a ti. Kan ṭhenawm State - Assam leh Tripura-ten 7th Pay a pek theih loh laiin, Mizoram sorkar hnathawkte’n 7th Pay an enjoy thei hi an lawmpuiawm a. Mi State-ah Secretariat Service te’n Jt. Secretary-ah pawh kaisan an harsat hlê laiin; mi state-a awm ngai lo, Secretary post 2 kan nei bawk a, a ti.
Mi ṭhenkhat thusawi leh ziak aṭanga en hi chuan, Pu Zoramthanga sorkar hi tun aiin sum leh paiah che chhe hlê mai se la, hnathawkte hlawh pe thei loin; pûk tur pawh hnawng hial ṭhin se, kan ti deuh niin a lang ṭhin. Nimahsela, Greece ram kan sawi ang mai a, sum pûkna tur cha-vai khawpin emaw, pûksa pawh rûl thei lo khawpin a la tâl buai lo a. Harsa tak chungin dam khawchhuahna tur kawng inhawng lam zawhin ke a la pên ve hrâm hram zêl a ni, tih hi hriatpui a ṭul awm e.
- Zobiakvela (Masena)