Written by
- Lalduhoma
PEACE BONUS
Peace Bonus chungchang sawifiah tur hian bul deuh hlek aṭanga sawi a ngai awm e.
Kum 1999-2000 khan, MNF Sorkar chuan anmahni pual Budget hmasa ber an pulut a. Revenue Receipt Rs 371.02 Cr a nih laiin, Revenue Expenditure chu Rs 504.91 Cr lai a ni thung a. Sum hmuh tur aia hmanral tur a tam zawkna chu Rs 133.89 Cr zet a tling a, chu chu 36% laia sang a ni. Hei hi Congress Sorkarin leiba tam tham tak an hnutchhiah vang a ni ber. Chuvangin, MNF Sorkar chu leiba tihniam tura fimkhur taka kal tura beisei a ni.
Amaherawhchu, a hma aia nasain lei an ba chho ta a, sum kha an hmang pawp pawp a ni ber mai. Reilote chhungin leiba rulhna turin Ways and Means hmangin Rs 72 Cr zet an puk a ngai ta a. Chuti chung pawhin, 6-4-1999 ah chuan Overdraft Rs 82.55 Cr lai an nei hman ta mai a. A rulhna tur an puk belh zel avangin Overdraft chu a lo pung ta thur mai a ni.
Ways and Means hmanga sum puk hi a pung nena rulh leh ngai a nih avangin, a rulhna tur puk belh zel a nih chuan, Overdraft tam tak a lo tlingkhawm ṭhin a. RBI-in sum pek chhuah a remtih loh chin a thlen phei chuan Treasury khar hial a ngai ṭhin.
Central Sorkar chuan MNF Sorkar sum hman dan chu khuahkhirh ṭul a tih avangin, ni 8-4-1999 khan Action Plan a siamsak ta a. Central aiawhin J.N. Choubey, Joint Secy, Ministry of Finance leh Mizoram aiawhin Pu Lalchhuma, Finance Commissioner-ten hming an ziah hnan a. Mipui hriat an hlauh avangin ‘Confidential’ tih a ni nghe nghe.
He Action Plan ang hian Central Sorkar leh Mizoram Sorkar chuan tihtur an nei ve ve a. Central Sorkar chuan, RBI-in Mizoram Sorkar ta tur sum pekchhuah an tihtawp sak mai tur ven nan Rs 86 cr a pe ang a, Special Central Assistance Rs 10 Cr a pe bawk ang. Mizoram Sorkar chuan tui leh electric bill te, Land Revenue leh House Tax te, Bazar fee leh Passenger fare etc te a tipung ang a, sorkar hna thar a siam lo vang a, hna ruak pawh a hnawh khat lo vang tihte a ni.
Kum khat a ral hnu pawhin sum dinhmunin chhiat lam a la pan zel avangin, chumi kum financial year tawp ni, ni 31-3-2000-ah chuan Ways and Means aṭangin leiba rulhna tur Rs 100 Cr hman phalsak an ni a, hetiangin a inziak – “It has also been decided to convert the extended Ways and Means Advance of Rs 100 Cr released on 31-3-2000 as grant” tiin. He thu hi Finance Minister Pu Zoramthanga chuan, ni 20-3-2001-a Budget Speech-ah heti hian a sawi a- “Rs 100 Cr already released during the last week of March, 2000 in the form of Ways and Means Advance subsequently converted into one time Non-Plan grant as Peace Bonus” tiin. Leiba rulhna tur Ways and Means Advance ni na na na “Peace Bonus” tih a tawpa a han belh zauh avang hian inhnialna a tam phah ta mai mai a ni, a awmzia a tidanglam chuang lo ve.
Heti chung pawh hian Overdraft Rs 82.45 Cr an la neih cheu avangin, ni 20 May 2000 khan, a rulhna tur Ways and Means aṭang bawkin hman phalsak an ni leh a, hetiangin a inziak - “As one time grant to enable the State Govt to tide over its financial problems and to discharge its committed non-plan liabilities” tiin.
Tichuan, Ways and Means Advance aṭanga leiba rulhna tur an hmuh chu a vaiin Rs 182.45 Cr a lo ni ta a ni. Hei hi kan Chief Secretary hnenah ni 12-6-2000 a an rawn sawi leh, a hnu fe ni 8-6-2003 a Prime Minister Vajpayee-an a sawi kha a ni. Kan CM khan Peace Bonus tih vuah a duh em avang khan, anni pawhin Peace Bonus an tihsak ve ta mai a ni. Inhmusitna lam a kawk mah mah zawk awm e. State dangten “Bonus” an tih te, “PM Special Package” an tih te hi chu Ways and Means aṭangin a ni ve ngai lo va, development atan a hranpain Scheme an siamsak zawk ṭhin a ni.
Action Plan kan sawi tak kha tihpuitlin tumin MNF Sorkar chuan a thiam ang angin hma a la chho ve zel a. An hmalakna pui ber chu Tax leh Non-Tax hrang hrang, a let tam taka tihpun a ni. Mipui kan phun mur mur a. Ni 28-7-2005 khan kan duhlohzia entir nan Total Bandh kan huaihawt hial a ni.
Sum dinhmun chu beisei angin a ziaawm thei ta chuang lo va. Chuvangin 2006 khan, Central Sorkar chuan Fiscal Responsibility and Budget Management Act (FRBMA) chu min rawn barhlui leh ta a. Khatih laia kan leibat Rs 271.39 Cr kha a interest rate 7.5% ah min tihhniam sak a. Fiscal Deficit neih theih zat te, pawisa puk theih zat te min tuk ta vek a. He Dan hi kan zawm ṭhat chuan kan leiba Rs 67.58 Cr chu min ngaihdam an intiam bawk. Heti khawp hian Central lam hian kan pute hi rawn vilin rawn khuahkhirh lo ni ta se chuan, kan chhe thuk lehzual hle dawn a ni.
North East State-te hi kan hnufual bik avangin, rual kan ban ve theih dan tur ruahmanna siam turin 1996 khan, Prime Minister Deve Gowda khan Shukla Commission min dinsak a, Pu Sainghaka kha Member a ni ve nghe nghe a. Central-a Ministry hrang hrangten an Budget aṭanga 10% zel chu theh chhuakin, Non-Lapsable Central Pool of Resources (NLCPR) chu min lo siamsak ta a. Hei hi kum tin kan insem ta ṭhin a ni. Scheme neih ṭhat dan a zir leh Utilisation Certificate kan thehluh ṭhat dan a zirin kan chang tam emaw, kan chang tlem emaw ṭhin.
Kum tina NLCPR aṭanga kan hmuh zat chu tarlang lo mai ila. A chang tlem pawl erawh kan ni deuh reng. Hei pawh hi Peace Bonus tiin an sawi leh bawk a, “Tuma thal ve theih loh tuikhur” te an ti thul. Ram buai ve miah lote pawhin an dawngin a thal tam hlei hlei an ni reng si a.
Eng pawh ni se, ni 3-9-2020-a Session-ah khan kan CM khan “Peace Bonus hi a awm lo lutuk a, a awm lo reng reng a, ka phuahchawp a ni” a ti a. Sawi leh chuan tur a awm tawh lo ve.
Hetiang deuh bawk hian kan Memorandum of Settlement pawh hi dik lo deuhhleka sawi a ni fo mai. MOS, no 8-ah khan, ILR chungchang hetiang hian ziah a ni a - “The Inner Line Regulation , as now in force in Mizoram, will not be amended or repealed without CONSULTING the State Government” tiin. Mizo ṭawng chuan – “Inner Line Regulation, tuna Mizorama hman mek hi, Mizoram Sorkar RAWN lo chuan, tihdanglam emaw, nuaibo emaw a ni lo vang” tihna a ni. “Mizoram Sorkar rawn lo chuan” tih hi “Mizoram Sorkar remtihna lo chuan” ti angin kan CM hian mipui hnenah a sawi ziah mai a, a pawi hle.
Kan Bible-in, ‘Ni chu ni, ni lo chu ni lo ni mai rawh se” a tih kha.