Science leh Arts
Science leh Arts huangahte hian hriatna chi hnih, inang lo, mihring tana pawimawh dan inchen si a awm a. Science zirmite chuan khuarel thilte chu tihchhinna leh finfiahna hmanga bih chiangin, a kalphung hrilhfiahna atan theory-te an chherchhuak a. Mihringte awm hma daiha thil awm dante leh kum tam tak hnua leilung leh van arsi awm dan turte chu theory hmangte chuan an hrilhfiah thei. Science hian hriatna rintlak min pek theih chhan nia lang chu, zir dan kalphung mumal tak hmanga theory belhchian dawl a pek theih vang a ni. Chutih lain Arts zirna huanga theory-te chuan mihring hmalam hunte chu a hrihfiah dik mawh hle thung a. Scientific theory-te angin an hlawhtling an tih ve theih loh. Chu chuan hriatna hniam zawk leh chiang lo zawk anga ngaihna a siam chawk.
Physics, Chemistry leh Biology-ahte chuan khuarel awm dan leh kalphung chu suangtuah dan chi khat- ‘inductive reasoning’ an tih, thil awm fo dan aṭanga thil awm zel dan tur ngaihruat thiamna hmangin an chhui ṭhin a. Ni awklem hun turte, ruah sur hun turte, thlai kan thar hnem thei dawn em tihte thlengin min chhuttir thei a. Damkhawchuak thei tura hriatna kan mamawh, hmalam huna thil hlauhawm pumpelh thei tura hriatna min petu a nih avangin, thil rinlawk theihna, predictive power min pe a, an ropuina tak pawh a ni.
Tin, science hriatna lama hmasawnna chuan chiang lehzuala thil chinchang zu hriat belh zelna a kawk tel bawk a. Entir nan: Atom chungchang chu a suangtuahtu hmasate aiin kan hre fiah tawh zawk daih a, leilung chhungril chetvel dante pawh vawiin hian kum zanga kalta aiin kan hrefiah ta. Mahse, Arts huanga kan hriatna pawimawh ber ber leh hriatna kori tu berte chuan chian lam aiin zawhna a hring chhuak hnem zawk emaw tih tur a ni. Eng khawtlang kalphung nge dik ber anga ṭha ber ang? Nau tih tlak hi phal chin siam a ṭha em? Democracy aiin communism hi a ṭha zawk em? Hnam hrang hrangte identity hlauh si lova lungruala kan chenho nan eng theory nge rintlak ber ang? Hringnun zawhna pawimawh ber berte hi khawvel hnam tin hian a chhanna hran kan nei emaw tih mai turin ngaihdan a inang thei lo a nih hi.
Science zirna huanga hmasawnna thopa zuana a zuan laiin Arts zirna huanga hriatna inbelhkhawm zel erawh hi chuan hmalam a pan kan ti thei meuh lo. Inhnialna tam tak leh ngaihdan inang lo insual vel a hring a. Heti hian ngaihtuah ta ila, hmanlaia kan thihpuite chu tunah chuan a tihdamna kan nei ta a, chak taka hriatna inthleng tawn theihna khawvelah kan awm a, Astrophysics hmasawnna chuan van thengreng chanchin kan hriatnate chu ni tin a zauh zel a, atom laimu chhu phelin, nuclear chakna hai chhuah thiamna khawvelah kan cheng ta. Science hmasawnna hian kan mangphan piah lamah min hruai a ni ber mai. Science-in a taka a thil tum a hlen chhuah laiin Arts huanga hriatnate hian an thil tum a hlen chhuak ve em? Economic, Political Science, Sociology leh Philosophy a theory hrang hrangte hian khawtlang leh ram lo tidanglam tawh mah se; an tum an hlen tak meuh em? Retheihna umbo thei economic theory kan la dap mek a, indona titawp thei political theory chherchhuah hun a va nghahhlelhawm em. Hnam, sakhua leh politics lama inlungrualna khawp thudik kan pawm tlan theih hmu chhuak ila chu; heti tak hian kan chhehvel ramte pawh an buai lo tur. Arts huanga hriatnate hi pung ve mah se, science ang hian hmasawnna a nei kan ti ve thei lo a ni ber mai.
Science ang hian inlungruala pawm tlan theih formula leh theory nei thei ila chu politics leh economy kal fu hleithei lote hi a ziaawm tur. Entirnan: Geometry anga chiangin Arts huanga zawhnate hi chhanna awm se, kan inhnialnate a lo reh ang a, a ṭha tur. Engtik hunlai emaw khan science hmasawnna anga hmasawntir ve tumin Arts hnuaia zirnate pawh hi tih scientific tumna a lo awm tawh ṭhin reng a. Mi thiamte chuan experiment leh verification kalphung, tihchhinna leh finfiah dan phungte chu seng luh an lo tum tawh ṭhin. Social science-ahte chuan scientific taka zirna hmanga kalphung mumal tak, ‘Law of nature’ an tih, Physics zirnaa law chi hrang hrang an hai chhuak ang deuhva hmuhchhuah theih an inbeisei ṭhin. Mahse, tum anga hmasawn a har nachhan ni bera lang chu, Arts hnuaia zirnate hian mihring mihrinna a hnaih em vang a ni. Economics pawh hi chhiarkawp nen kalkawp viau mah se, sum leh pai che vel zirna ngawt ni loin, duh thlang thei mihringin ei leh bar a zawnna kalphung zirna a nihna laiah science tehfung fir tak a va pha ṭhin lo a ni. Tin, rilru lam zirna pawh hian mihring duhthlanna leh mihring ze mak leh ropui thuk tak mai chu; experiment hmanga chhui chhuah mai theih a nih lohzia an hrechiang telh telh emaw a tih theih. Khawih theih leh hmuh theih, finfiah theih khuarel thilte ang lo takin, Philosophy, Literature, History leh Social Science peng hrang hrangte hmasawnna leh ṭangkaina hi science hmasawnna kan teh anga va teh chi a ni lo tih hi kan pawm a ngai tlat. Arts huanga zirnate hi chuan kan khawvel thlirna ‘world view’ min pe a, science huang ni lovin, science chhungkhungtu a lo ni zawk.
Kan khawvel thlirna chu engin nge siam le? Arts huanga zirna – Literature, Political Science, History, Education, Philosophy, Psychology leh a dang tam tak hian kan hun tawn mekte hi hun kalta leh hun lo la kal tur thlir chunga hrethiam thei turin min pui a. Khawvel mihring dangte nen a kan inanna lai leh kan thawnthu inṭawm min hrilhfiahin, a hnam ang leh mimal anga khawvel hmachhawn dan tur kan insiamna hmanrua an ni. Hei hi a huhova suangtuahna intawm kan neih, khawthlir sakhat kan neih siamtu chu a ni. Mihring suangtuahna chuan a khawvel chu a hrilhfiah chawp a ngai a, a awmzia a siam chawp chhoh a ngai. Arts huanga zirna hrang hrang ṭangkhawm chuan khawvel awmze nei, ni tin a vantlang anga khawsaho thei turin min siam a ni. Mihring thil thlirna chuan a chawrchhuahna khawvela thuk taka zung a kaih avangin khuarel thil dangte anga va zir ve mai chi a ni ve lo.
Mimal dikna chanvo hi vawnhim tlat tur a nihzia leh mipui rorelna, ‘democracy’ vawnhim tlat a ṭul tihna, a huhoa kan khawthlirna inang hi ni khat thil thua lo piang a ni lo va. A chawmtu leh tinungtu chu ‘Zirna In’-te hi an ni. Kan ‘hnam history’- chanchin pawm tlan kan neih theih nan chanchin chhui mi Historian-te thuziak kan zirte chuan kan khawvel thlirna sakhat min siam a. Hetianga thawthu inṭawm tlan, thlirna sakhat kan neihpui theih lohte nen chuan indo kan hmabak a ni ringawt mai. Tuna Manipur buaina kal mekah pawh hian sorkarin remna siam leh tur a mithiam a ràwn te chu University-a Arts huanga zirna Political Science, Sociology, History mi thiamte an ni. Kan khawvel thlirna hi chhui nawna thawm ṭhat fo a ngai a, khawvel danga an thlirnate nen a khaikhinte a ṭul ṭhin. Chutiang bihchianna chu ‘philosophical thinking’ kan ti.
Hetianga a pawimawhna hi hriain India rama science zirna chhuanvawr Indian Institute of Technology-ah te chuan Humanities and Social Sciences department lian tak, khawvel huap ang pawha professor thiam tak tak awmna an din tel zel nia. Heng hnuaiah hian India ram Engineering leh Science thiam ber tura ngaih te chuan Philosophy, English Literature leh Social Science lamte an zir ṭhin. Science thiamna hi Arts tel lo chuan a famkim lo tih hrechiangtute an ni.
Arts zirna hi ṭhangtharte thlirna siamtu leh thlakthlengtu, a huhoa kan khawvel thlirna siamtu chu a ni a. Tin, Arts chuan Science chu khawhawi lam tur a pe a, science hmanga kan tih theih chin turte a bituk a, thiamna hman hunte, lak sawn hunte, phun hunte, indo puan hun leh remna siam hunte hriatthiamtirtu a ni. Atom laimu chakna hmanga Japan khawpui nawhreh thei bomb hlauhawm siam chhuahna hmanrua chu science ni mah se, Atom bomb thlak kha thil ṭha ber tur anga ngai a; thutlukna siamtuten ngaihtuahna an sen khan, thil ṭha leh ṭha lo an ngaihtuah a, kha suangtuahna kha Arts huanga hriatna a innghat a ni ve thung. Ram leh hnam chanchin tidanglam thei thutlukna aṭanga ni tina kan mimal nuna kan thutlukna siamte hi science huang an lo ni vek reng reng hlei nem.
Thil pawimawh tak lo lang chu, Science hriatna tehfung hmanga mihring hriatna zawng zawng teh kan tum a nih chuan hringnun zawhna pawimawh ber ber kan ngaihthah ang a, dikna awmzia pawh kan chhui thiam lo vang, a chhan chu scientific method piah lam an ni. Law leh judiciary, dan leh dikna chungchangte phei hi chuan chhiarkawp leh physics ai maha thluak fim leh laihawl a mamawh zawk hial lo maw? a tih theih. Thil ṭha leh ṭha lo suangtuahna, morality-te chu awlsam se chu vawiin hian khawvel buaina tam tak leh thil ṭha lo hi a reh tawh ang chu! Physics leh Mathematics anga thudik finfiah mai theih pe ve pha lo hriatna dang kan ngaihnep chuan, social leh political theoryte kan ngaihthah ang a, kan innghahna democracy leh liberal philosophy-te chuan ngaihtuah zuitu nei lovin kar lovah a tlu chhia ang a, kan zalenna kan hloh ang a, a tlem zawkte dinhmun venghimtu philosophy awm lo chuan keini hnam te naute phei chu kan ral vek ang. Engtin nge mipui a maktaduai telte hian khawtlang awmze nei, pan lam nei siam tur hian inlungrualna khawvel, thlirna sakhat kan siam ang tih zawhna chu a bul aṭanga ngaihtuah ṭhat leh vek a ngai ang a. Economy kalphungte a fuh loh chuan science zirna kawl a eng thei mawlh lo ang. Tin, Philosophy leh Literature, mihringin amah leh khawvel a thlirna thuk tak mai a puanna leh a chhuina thu ropuite chu, thil chuangtlai emaw kan tih chuan mihring nun hlutna hre loin, damkhawchhuah ringawt kan tum a lo ni ang a, ransa mawlmang ber nen kan inchan lek ang. Chuvang chuan a lawm, Science leh Arts huanga zirnate hi ke vei lam leh dinglam ang deuh hi an nih. A pakhat zawk zawk hnufualna hian mihring ke pen dik lo a siam ṭhin.
Heng hriatna pahnihte pawimawh dunzia hi hriain, University leh college-ah pawh National Education Policy kaltlangin, a awm tawk vel hriatna nei kawp ve ve tur hian central lamin ruahmanna an rawn siam chho ta a. Under Graduate kalphung thar chu zawm chho zelin, science lamin Arts an hriat awm tawk, Arts lamin science an hriat awm tawk syllabus-ah chhawp chhuah chhoh a ni mek zel. Science leh Arts huanga zirnate hian pawimawhna inang lo, inchen si an nei a, a khawi zawk zawk pawh hi zir ila, inthlauhthla thei zawk an awm lo tih i hre reng ang u.
- Dr Vanlalvenpuia, Assistant Professor,
Department of Philosophy, Pachhunga University College