Nang Lal Zakap Huaisen, Bawrhsap huaisena tukdawltu

Ka pu, Zakap huaisen, vawiinah hian i beng i lo chhi leh thei em? Hmanah kum 130 liam tawhah khan, an dai chin apiang awp a, in nula leh nute thlenga tihluihnaa hnehchhuh tumtu Bawrhsap C.S. Murray-a, nang leh i khua leh tuite cho sualtu kha i la hria em? Kha thil thleng avânga i thlah kal zelte tana mi hlu i nihna hi kan rawn aupui thar leh mek a nia. Ka pu, lo tho rawh le, i hming kan lam thar leh mek a nia.

I lalna ram chhungah, i khua leh tuite nen thlamuang takin in awm a. I chungah ni leh thla a awm a, zalen takin he ramah hian ro i rel ṭhin a nih kha. Mahse maw ka pu, kum 1891-a a lo her chhuak a, nangmahni awptu bawrhsap C.S. Murray leh a hote chuan in khua Khawhri an rawn tlawh a nih kha. Lal hawihhawm tak i nih avangin khual ṭha lokal ta chu tiin Kel i lo talhsak a. Chumai a ni lo, Zo artui i lo chhum a, buhpui zu i lo hlui bawk a nih kha. An lakah Mizo takin ṭhat i chhuah a, an nawm loh hlau takin i thiam tinrengin i lo duat a nih kha. Khati zat khual ṭha leh a hote lokal ta chu, nangni khaw te reuh têa chengte khan pui in ti ve ngawtin ka ring.

Khati taka khual ṭhate duata i rilru i sen lai khan, hnuaichhiahna rilru nen, duh duh laa ei a, duh duh ti theia inngaihna rilru puin, Dara Ralte leh Panjiham Tipperrah-te rawn tirin, zana a mutpui tur hmeichhe pahnih lo ngaihtuahsak turin thu a rawn pe che a nih kha. Lal i ni a, kha thu i hriat khan mak i tiin, i thin a tiur nghal hlein ka ring! Mahse, Bawrhsap thu meuh pawh ni se, i hnena a thil sawi chu lung bang sut ang maiah ngaiin, nula pêk chu sawi loh, i khuaa nula leh hmeichhe tlawngawl zawng zawng chu hmun dangah i tir bo vek a nih kha. I va tiṭha tehlul em! Kha Bawrhsap rawva tak khan i khua a lo lut a, a suangtuahna chu a tak rama chantir dan tur pawh a ngaihtuah ve nasa hlein ka ring. Mahse, a hmaah 'Zakap huaisena' i awm tih hre sa se, heng thute hi a rawn sawi tir lo tur? hriat lohna hian mihring a ti â miau si a, eng nge lo thleng zel ta le!

Ani chu Lal takin, amah zuitu Frontier Police sawmnga (50), Sygnaller (Darthlalangpu) pahnih (2), chhiahhlawh (chaw chhum) sawm (10), Lungleng lal Dokapa khua aṭangin puakphur (Coolies) sawmnga (50) leh sum fai cheng sanghnih (Rs. 2,000) chuang kengin ni February ni 8, 1891 ah an lo thleng a nih kha.

I inah lokalin, Bawrhsap huaisena chuan Darkhuang chunga ṭhuin, "Zakap, khawiah nge kan hmeichhe mutpui turte chu?" tiin chhun pachangah zawhna khal tak a han zawt che a nih kha. Lal dang chu ni se, "Kha le ka pu," tiin, Mizo hmeichhe awmnem pahnih chu i pe ang a, anni lahin Lal thu hnial chu ngam rual a ni lo tih an hriatsa dawn si avângin kimki chawih chawihin an hmeichhe zahawmna chu an remtihna tel miah loin an hralh dawn tihna a ni! Mahse, nang chu Zakapa, Lal huaisen i lo ni si, "Ka pu, ka khuaah hian hmeichhe han mutpui mai tur an awm lo," i ti ngam a nih kha.

A tûk zanah thu ngai bawk sawiin, “Zakap, kan hmeichhe mutpui tur chu i hmu tawh em?" a ti leh ta khur khur a, nang chuan, "Ka pu, ka khuaah hian hmeichhe han mutpui mai tur ka zawng hmu ngang lo a ni," i ti leh a, "Lal i ni a, i duh chuan min pe thei, saw lai lawkah pawh nula puantah pahnih bâkah paihte nula pahnih pawh an awm bawk," tiin na takin a kar che a, nang chuan, "Ka pu, chutianga in mutpui mai tur chu ka khuaah hian tumah nula an awm lo a ni," i ti leh ngat a, "Kan mutpui tur nula i hmu zo lo a nih chuan i nupui leh i nau Pazika nupui hi min pe tur a ni," tia i nupui raipuar luah chu kawk a, thu thinṭhawng rapthlak tawpkhawk sawi a, duat taka i nupui rai puar i enkawl mek pawh a dil ngam che khan, i thin a tiur hle a, ṭhangtharte hian Bawrhsap chetdan kha rapthlak kan ti teh a nia! Bang laia i Silai chuhin, "Ka nupui i mutpui ai chuan nangmah hi ka kap hlum ang che, mihring pawh i nih nek loh hi!" tiin i silai dawtin Bawrhsap huaisena hmaiah i tin ta hial a nih kha. I thinurna hi kan hrethiam mai a ni lo, kum 100 liam tawhah pawh hian ṭhangtharte hi i lamah kan ṭang tlat a nia! I khawnbawl upaten, "Lalpa, zah ngai, zah ngai; zah ngai hram rawh," an tih avânga i kap ta lo erawh i insum thei ngawt mai.

"Zakap, khaw dangah chuan lalten ka thu an hnial ngai lo a, ka sawi apiang min pe a, nang chu i luhlul hle mai, helah ka puang ang che'ng a, i chhek in ka hal vek ang," tiin a chhuahsan ta che a nih kha. Mizo hmeichhe zahawmna i hum tlat avângin tawrhna rapthlak tak a lo thleng a, in khawtlangin ei tur in dah khawmna Chhek In chu an halsak lehzel che a, Zawlbuk pawh hal nghal a ni a, in phek buai zui ta a nih kha.

Bawrhsap huaisena leh a hoten chhek in an hal tur chu in zui ru a, hal a nih hnuah in inkap zui a, Bawrhsapa huaisena chu, a kaw tawpah zawng, a lo huaisen lo a ni ang, baklêngin a tlanchhe ta a nih kha. Vahchapah i ûm lut a, lui thlengin i ûm a, "Marlian, lal leh lal chu kan intum ang chu lo ding rawh, ka nupui pawh i la mutpui hleinem," tite-in hmeichhe laka Bawrhsap huaisen C.S Murray-a tlanchhia chu i au-el a, i pasalṭhaten, "Lalpa, a ngam lo che a, a tlanchhe tawh a lawm, um tawh lo mai rawh," tiin an au ding thei che kha i insum thei ngawt mai! Nang zawng, i chunga thil thleng leh i khua leh tuite chunga thil thlengte chu huaisen takin i hmachhawn a, ṭhangtharte hian kan chhuang teh mai che a nia.

Tichuan maw ka pu, khatia buaina nasa tak in neih hnu khan, ram ni tla seng loa roreltute meuh chu ngam rual ni hek lo le! Lal ni mah la, manin i awm a, Jail-ah dah luhin i awm a, kum li zet i zu tang a nih kha. Mahse, thu a la tawp hauh lo. Bristish roreltute chuan in thubuai hi ngaihtuahin, i nulate leh hmeichhiate laka mawi lo taka chet tum, hmeichhe laka Bawrhsap huaisen, i laka dawl zawra zawr leh si kha, a hmaa a hna lo thawh tawhna Bengal Police Deptt-ah an kir tir leh ta a nih kha. Nang erawh roreltuten thu dik an hriat hnuah thiam chantir i ni ta a, hriat a nuam teh e! Heti taka Mizo hmeichhiate tana i huaisenna leh an tana i inpekna hi, ṭhangthar ten kan hai hauh lo.

Lei daia i zâl aṭanga kum 109 na chiah, kum 2023-ah hian, i thiltih leh i hming chhuang takin 'ZAKAPA AWARD' tiin, Mizo hmeichhiate tana thawh hlawkte chawimawi turin kan inkau ta ut mai. I phu angin ṭhangtharte chawimawi i hlawh tâwk lo erawh a pawi ka ti! Mahse, tunah zawng, i hming zahawm tak hi chhuang takin kan sawi thar leh mek a, chawimawina tlângah kan hung chhuak thar ta a nih hi.

- Lalnunṭawma Fanai