MIZORAM MAMAWH PAHNIHNA
Mizoram mamawh pathum zinga a pakhatna kan sawi lang tawh a. Khami ṭum khan, tuihna siam a ṭul thu te, ‘Rain Garden’ siam dan te kan sawi lang kha a ni a. Tun ṭumah ah hian, kan ram mamawh pahnihna kan han sawi leh dawn a; hei hi kan mamawh hmasa, kan sawi nena inkungkaih tlat tho kha a ni a. Chu chu ramngaw hnuaia nungcha chi tin reng kan khawi ngam theih dan tur hi a ni.
Mizoram hi han en mai chuan, ramngaw ṭha tak ang mai hian a la hring dup mai ni hian a lang a. Nimahsela, a hmunah kal chilhin, ngaw-ah chuan han lut ila, phul seu veng vung, ramngaw ro veng vung hi a lo ni deuh vek tawh mai a ni!
Chuvang chuan, tunhma, 1950 chho vela ramngaw kan neih ang, han dai pawha dup deuh thuih thuih ang te phei kha chu a awm tawh lo tluk a ni a. Ramngaw kan humhalh hi a ṭulin a pawimawh em em tawh a ni. Kan ramngawte hi rei lo tea pûl zo mai tawh tur chi a ni tawh a; tin, a lei pawh hi a rovin a chhe zo lek lek tawh niin a lang a ni. Tun hma, 1940-50 chho velah kha chuan ramngaw kan tihah te chuan han kal ila, a lei pawh hi a lo dûp deuh thuih a, hmun ṭhenkhatah te phei chuan, lei han rah zawnga han tui deuh pur thei khawpa hnawng ṭha te pawh kha a ni ṭhin a ni. Chuvang chuan, kan ramngawte hi kan humhalh loh chuan a la pawi tial tial dawn a. Phai ramte angin phulleng ramahte han chantir ngawt dawn ila, lung khawkrawk pui pui tamna ramte kan nih si avangin lung ṭhil hlir maiin min hual vel dawn tihna a nih avangin, kan tan chuan ram tih ngaw khup mai hi thil ṭha leh duhthusam ber chu a ni.
KHAWIH LOH POLICY
Ramngaw humhalh dan ṭha ber chu ‘khawih loh’ hi a ni! ‘Khawih loh policy’ hi ram tih ngaw ṭhat leh nana ‘policy’ ṭha ber leh duhthusam ber a ni. Entir nan, ram buai laia kan khaw rauhsan zawng zawnga kan khawlai fai hen hun ṭhinte kha tunah chuan, ‘khawih loh’ a nih avangin, ramngawah a chang zo vek tawh a. Khatih hunlaia kan huan thlai, theihai leh thei dang chi hrang hrang kan chin te pawh kha, tunah chuan a aia lian thing chi hrang hrangin a hliah khup tawh a ni.
Mizoram hi ram danglam tak mai a ni a. Dama awm chi thing te, ni kanga awm chi te, chhuah chhawnga awm chi te, tlak denga awm chi te, khaw chhak leh khaw thlanga awm chi thing leh hnim chi tin mai, kan rama Pathianin a awmna tur leh a ṭhat duhna tur hmun tak ṭheuhva a lo dahte hi thil mak leh mawi tak a ni.
Thei te pawh khawchhak, tuipui rala thei awm chi te, Tuichang rala thei awm chi te, Tlawng thlang lama awm chi te thleng hian kan ramah hian chi hrang hrang kan nei a ni. Heng han thlir ngawt pawh hian Pathian hian kan ram enkawl dan turah hian min tumpui dan a nei a ni tih hi a chiang em em a ni.
Kan ram hi tlawmngai pawl hrang hrang – YMA aṭanga pawl tenau te te thleng pawh hian a humhalh dan kawng hi chu kan dap a, kan vei hlawm em em a; mimala ṭhahnemngai a lo bei fat fat te pawh mi ṭhahnem tak kan nei a ni. Nimahsela, hma la theitu tur ber sorkar kan hmin thei tlat lo hian hma lak a ti sawt mawh em em thung si. Hma chu kan la nasa tih a lang reng a. Tlawmngaiin kan ram a chereu loh nan te kan bei ṭhin. Mahse, sorkar ber kan la hmin theih tlat loh avang hian ram hmangaihtu tak tak sorkar hi a la ding lo em ni ang tih ngaihtuahna te pawh rilruah a lo lan chang a awm ṭhin a ni. Sorkar hian ram ngaw humhalh dan te, ram chhunga ei leh bar chin dan tur te, ramhnuai nungcha leh sangha te humhalh dan tur te hi policy fel tak a duan a ngai a. Chumi dungzui chuan tlawmngai pawl hrang hrangte hi hmang ṭangkai sela, a felin kawngro a su berin a rinawm a ni.
Sorkar hmalaknain, YMA te leh tlawmngai pawl hrang hrang te, zirna in leh sorkar office hrang hrangte pawh hian thing te phunin kum tin mai hian ramngaw siam tumin hma lak a ni ṭhin. Nimahsela, eng vangin nge a sàwt tak tak theih loh kan tih chuan, phun ngawt hi a tawk lo va, enkawl zui a, humhalh zui a ṭul tlat vang a ni a. Enkawl a, humhalh zui chuan loh thing phun ngawt chuan kawngro a su thui tak tak thei lo a ni.
Tlawmngai pawlte leh a bik takin MEFCOF (Mizoram Environmental and Forest Consultative Forum) te hian kan chhehvel thing leh mau humhalh kawngah hian an thawh hlawk em em a. MEFCOF phei chuan, Mizoram hmun hrang hranga ramngaw an humhalh a, an enkawl lai mek hi Sq. km 6643 lai a tling hial a ni. A hmingah ‘Zotheihuan’ tih a ni a. Anni hian ‘Mei Sipai’ te ruaiin, ram kang mai mai turte an veng a, miten ram ngaw an tih chereu loh nan te, nungchate suat an nih loh nan te leh tuihna kang mai tur te humhalhin an hmanhlel a ni. Tunah hian sorkar puihna tel hauh lovin ram heti zata zau humhalh hna hi an thawk mek a. Nimahsela, sorkar puihna tel lo chuan hna thawh a hautakzia chu kan hre ṭheuh va. Sorkar hian, khaw tin tan hian sorkar hnathawk pakhat hlawh zat chauh pawh he ram ngaw ‘Zotheihuan’ enkawlna tur hi han ruahman thei se la chuan, nasa takin kawngro a su ngei dawn a ni. Mipuite pawh hian, enkawltu fumfe awmna ram na na na chu an khawih chhe ngawt ngai bik lo a ni.
Sorkar ina kum tina thing phun nana a sum sen zozai hi ti tawpin, he ‘Khawih Loh Policy’ kalpui nan leh ram ven hna thawh nan hian sum seng zawk ta sela, ram kan khawih loh na na na chuan thing phun hranpa ngai lovin, ramngaw chu kan nei thuai thei dawn a ni.
Ramngaw kan humhalh chuan, nungcha kan humhalh tel tihna a lo ni dawn a. Ramngaw hi nungcha chi tinreng chenna hmun ber a nih miau avang hian, ramngaw tih chereu hian nungchate a suat pah zel a ni. Amaherawhchu, ram ngaw kan humhalh erawh chuan, nungcha chi tin reng, heng sava te, ramsa te ber heng, sanghar leh dai hnai maia awm chi sa chi hrang hrang te hi rang takin an lo pung leh ang a, kan ram humhalhah khan an eitur thei rah chi hrang hrang te a lo awm leh tawh dawn avanin, an tan dam khawchhuah a awlsam phah bawk dawn a ni. Ngawpui hnuaiah hian arngeng te, Lalruanga chhawl zut te, Lalruang chhawl zut suak te leh thei chi hrang hrang hi a lo pung ta ṭhin a. Hetiang thei rah tlan rual, sava te, Che-de-de te, Chhawl chhaih te aṭanga sava lian pui pui heng, Vahai, Vapual, Kawlhawk, Vaawp te thleng hian an lo pung leh dawn a ni.
LO NEIH BANSAN A HUN TA:
‘Shifting Cultivation’ an tih mai, tlang ram lo neih hi kan rama kan chin ṭhan, kum tina ram ngaw ṭha kan ṭhiah duai duai ṭhinna chhan lian ber; bansan kan duh em em leh kan bansan hleih theih si loh a ni a. A ngaihna hre si lo va, kum tam enghelh bera kan lo neih tawh ṭhin thil a ni.
Kan rama kum tina ramngawte suata lo neia buh kan chinte hi ti tawp ngamin, Punjab buh te, phai lamho thar buhte hi ring ngam tawh ila. Kan tlang ramngaw ṭha ṭha suat a, kum khat leka buh chin nana hmang tawh lo hian, sum chang thlai, thlai kumhlun chin hi uar ta zawk ila. Hei hi kan ram tan hian hmasawnna min thlentu lian tak ni thei tur a ni. Miin kumpui lingleta buh a chin pawhin kum khat ei bak a thar tak tak theih loh va, a ngah fal deuh te chu lo awm mah se, hralh suma chantir tham hi thar a harsa em em a ni.
He tlang ram lo neih hi bansan tak tak tur erawh chuan kan sorkar bawk hi a fawng chelhtu pawimawh a ni leh a. Sorkar berin kan thlai tharte hralhna tur leh a phurh kualna tur kawng ṭha leh ṭul dangte mipui hman theiha a chhawp chhuah a, phai lam mipui (consumer) tam zawkna state tea man man zawka hralh chhuah theihna tura ruahmanna felfai tak a siam phawt chuan, tlang ram lo neih hi kan bansan theih lohna chhan tur hi a awm reng reng lo a ni.
Thil tam tak kan veiin kan han sawi ṭhin a. Ramngaw humhalh a ni emaw, sum chang thlai chungchang kan sawi emaw, tlang ram lo neih bansan chungchang pawh ni se, kan mutan chu ‘sorkar ṭha’ a ni zel mai! Mipui lam hi chuan kan thawkrim tlang tih chu a lang reng a. Kum tin maia sawhthing man a san leh san loh ngaichang a, chawh ngam a ni dawn em tia lo ngaichang tawk an ngir khup ṭhin theih dan aṭang ngawt pawh hian; mipuite hian thawh chhan tlak hamṭhatna dawn theih dan kawng a awm a nih chuan kan thawkrim tawk a ni tih hi a lang reng a.
Chuvang chuan, kan sorkar hian hei hi mut mawh, hnar mawhah nei se la, thawh rim pawhin awmzia a nei lehzual ang a, thawh rimin awmzia a neih na na na chuan, zirna leh kawng tinrengah hma kan sawn dawn a lo ni.
- VL. BELA, President, MEFCOF