HNAM RAL

Pa tàp tawm, rual pawl lo, tling lo ber leh hawi zîm ber hian, theih tawpa ring fànin hawi zau ka’n tum ve chhin teh ang. Ram leh hnam nger tlatna rilru kan puta, kan ram leh hnam tana rilru (thar) kan neih theihna tur a nih beiseiin, eng vanga hnam hi ral ṭhin nge an nih tih hi i ngaihtuahho teh ang u! Hnaivai té-a ngaihdan sahuai thing vawna vawn tlat kan neih vangin a chhanah hian ngaihdan a inang lo fur ang. Kei pawh chutiang rilru pu tho chu ka ni ṭhin. Mahse tunah chuan! Tunlai hian, pi leh pu aṭanga ‘thu khuh’ pawh kan hriatthiam tawh mang loh vangin, rilru ti-na tur pawh ni se, kan insiam ṭhat theih beisei vangin, sei deuh pawhin sawi sawk sawk mai ang aw …!

Inthlah pun chak loh vang a ni phawt. Pathian ‘thupék’ hmasa ber kha, Evi a siam hma pawh khan, chi thlaha pung a, leilung luah khat tur kan ni. Chuvang chuan nupui neih a ngai a, Evi kha siam a ni ta a. Tin, pung tur chuan mipain chhungkaw din a, enkawl a ngai. Tunlai hian pa ber hian chhungkua kan enkawl ṭha em? Innghahna tlak leh thlamuanpuiawm kan ni em, nu ber tel lova chhungkaw chawm zo kan ni em? Mahni ai awh tur chauh, fa pahnih lek nei a, chhul lak ngèn ruai mai nu kan ni em? Fate hringnun chhui chhoh dan tur leh dam chhung nî an chhiar thiam dan tur ngaihtuah duh lék lo va, laiking fa neiha fa nei, mahni hma sial taka mahni nawmna zawnga nun kan tum vanga pasal ṭhen tlat kan ni em? Sum lak luh kan neih vanga mahni inenkawl zova inngai a, fate pawh ‘ka enkawl zo ém’ ti a, pakhat lek enkawl zawh a ni lo tih hre duh lo va, Pathianin nupa a siam chhan thlûk duh miah lo va, fate vanga hrehawm tawrh tum miah lo va, mahni nawmsakna bawha inla hrang ta kan ni em? Ṭhalai nun kawng dik lo zawh leh mahni inthunun zo lova liam tate vanga mahni ai awh tur pawh nei ta lo leh, pung tura tu pawh nei miah lo tur khawpa zîk bula awm ta kan ni thei asin! Mipa, a mala awm a ṭha lo ai mahin, a mala hmeichhe awm hi a ṭha lo zawk nia! Khi'ngte khi fate leh chhungkaw pawimawhna ngaihtuah loh vang leh, mahni nawmsakna dah len zawk vang a, hrehawm tawrh kawnga chhel kan tum loh vang a ni. Nuam zawng zawng nei rengin khawvel i hmang lo vang!

Chi thlah thei tura Pathian min siam dan kan bawhpelh nasa lutuk bawk. Hmeichhia chuan ṭhan thî a neih hian chi an thlah thei a. Mahse, kan ram leh hnam tana a ṭhat leh ṭhat loh pawh chhût ngun miah lo hian, sawrkar tih a nih ngawt vangin fa neih tlém (birth control) kan zawm a; ‘a zirlai a laklawh’, ‘in hi sa zo phawt ila’, ‘hna nei ve phawt se’ tih vel mai maiin kan pawt khawtlai a. Tin, Pathian min siam dan leh pipute hun aṭanga dan anga ngaia kan neih tawh, innei thei kum bithliahte kan nei rawl nen! Fanute lehkha zirtîrna chhan hi a lét leh beisei vang ni lo, pasal zawn thiamna tur leh in chhung khur leh fate enkawl an thiamna tur ni zawk se, chumi dal tur thil chu engmah awm lo se ka ti ṭhin. Juda-ho pawh hian ‘ching’ chu anchhedawngah an ngai a ni awm e. Mizo pawhin nula léng rei hmuhsitna ṭawngkamah pawh ‘mawn hmuara léng’ an ti ṭhin nia! Pathian ruat huna pasal nei lo ta na na na chu kum a lo upa a, fa neih an harsat a, vanduai tan phei chuan hrisélna a lo hniam a, ‘insiam vat’ kan chawh leh a. Tin, nu leh pa ina awm rei na na na chuan an chhungkaw tih danphung an lo la nghet lutuk hman a; pasalte chhungkaw khawsak dan zawm nghal mai an harsat a, an fing ang ker tawh bawk nen; pasalte lama beh thlawp kha harsa an ti a; pasalte in ni lo, in dang la nei riauin an inhre tlat a. Pasalte thuhnuaia thaibawih siam an tum rûn a; lungawi lohna an ngah a; an vuivaina lah chu nu leh pa tam tak hian thupui hlapuia lain, zirna kawnga an thiamnate, hlawh nei an nihnate leh sum leh paia harsa lo an nihnate changchawiin emaw ni, an la vung chhova; nupa ṭang ṭhenna siamtu bul an ni ta ṭhin a ni. An chhungkaw va din ve hram hramna leh an fate chan chu!

‘Patling lo’ kan tam ta lutuk bawk. Chhungkuaah chuan pa a thu ber. Chhungkaw ṭha leh entawntlakte; hmeichhe lalna chhungkuate; fa sual tamna inte; mi rél hrat chhungkuate; mi fel chhungkuate; kohhran ni lo, sakhaw ngaihsak lo chhungkuate; rukruk hmang chhungkuate; dawt pawisa lo chhungkuate; intodelh lo chhungkuate pawh hi, pa ber khan an in chhung khawsak dan kha a duh zawng a ni a, a remti a, a pawmpui vek a, kawng dang hawi tura khalh a tum loh vang a ni. Ṭhenawmte leh mi dang laka huaisen àwm taka hmai sen hmuh hmanhmawh hlé a, insual pawh ngam vat pa khan eng vangin nge an chhungkua kha a enkawl ṭhat zawh loh? ‘Patling lo’! Tin, ruihtheihthil laka mahni inthunun zawh loh vanga nupui fanau neih hma pawha ‘patling lo’ sa kan tam ta lutuk bawk. Chu chuan intodelh lohnaah a hruai lut a, hmeichhe ei zawng pawh zak miah lovin kan láwm zawk a; hnam pum ang pawhin thih zawih zawihna ruamah min kaikuntîr ta fo a nih hi! Chu'ngho chu tu nu leh pa mahin makpa atan an ît lo mai pawh ni lovin, an duh lo va, an faten an neih luih pawha sawi rem duh lo leh man dawng duh lo pawh an awm fo. Nula tam tak lah chuti bawk! An nupuite tan lah pawm reng chi loh an nih vanga ṭhen loh theih loh leh, hun lo zeta nupui fanau thihsan an han ni leh bawk nen! Heng thil vang hian, mipa mamawh ve tho nuthlawi, awm herh vang pawh ni lo, tuamhlawmtu tlak leh ṭha hmuh zawh tak loh vanga awm ṭha duh lo, inzuar hialte leh, hnam dang mipa lam hawi an tam ta ém ém mai a ni. Tichuan, hnam dang nena a ṭha zawng ni hauh lova inchiahpiahna a thleng ta ṭhin a ni!

Chhungkaw ngaihsak loh vang hian ral lam pan theihna a sang khawp bawk. Sum um lutuk vangin chhungkuaa a thei zawng zawngina hlawh neih tumin, mi dang àwm zawk leh rethei zawk pawh, mawi lo taka lânin hna kan nei fur a. In chhung khur leh kan fate pawh, kan mawh a ni tih hre miah lovin mi dang kutah kan dah a. Hmangaihna kut lum hlawh ta lo na na na chuan rei an daih ta ṭhin lo. Tichuan rethei leh hausa kar a zau tawlh tawlh a; mi hlawhchham beidawng kan pung tulh tulh a; sualna a tam tial tial a nih hi. Lung in tàwt lutuk thu hriatte hi eng nge a chhan bulpui tih i chhût tawh teh ang u. Sum vangin mi lian, sumdawng leh hruaitu lute hian hnam dang an mawng zawm a; Mizo tih ve theih rengah pawh hnam dang an hmang tlat a. Hei hian hnam dang sal leh bawihah min hnûk lût thui khawp. A lu leh lian lama hnam dang thu ngai pawimawh leh ngaichang ta réng réng chu le… Mizo mipui chu thu awih thei, hruai nuam tak kan ni si a! A hnam pum ang pawha chutiang rilru put chu loh theih loh a ni chho ta. Min chiahpiah tulh tulhin min chhuk en ta tulh tulh chu a nih hi. Mizo zinga kum 50 hausak tlin zek zawk pawh kan awm loh aṭang hian, sum chuan a daih rei lo va; tu leh fate hian an daih rei zawk a, an hlu zawk tih hriat tawh a ṭha.

Khual thuthang ringa awih chawt mi, mi nghet lo kan nihna hian a hril thui khawp bawk. Hei hi chu dàwt sawi ngai lo kan nihna denchhena hnam dang, a bîkin ‘vai’ kan tih; rinawm lo kan hmuh aṭanga kan chhar a ni thui viau ang. Mi rinawm lo chuan mi rin a hlawh lo va, vén tlat loh chuan hnathawka chhawr ngam loh leh kuttling lo ruaia thawhna a hring a; chu chuan hnam dang chhawr lo thei lova inhriatna a hring ta niin a lang. Mahse he mize ṭha lo hi chu, mimal nun ṭheuhah, tuna ṭan nghal phata paih fai vat theih a ni. Hetianga mi taima leh rinawm, inhlawhfa, chhawrtu tur haihchham ngai lo an tam mai. Pi leh pu, Mizo nuna kan mize ṭha ṭhin kha nghet takin i vuan tlat ang u. Tun aṭang hian kan ti thei.

Nawmsak tak vanga thatchhiat leh inthlahdah hi ngaiah kan neih ta a ni awm e. Thawh tlai vanga biak in inkhawm tlai ta fote, a changa inkhawm loh phah hialte; fate sikul hun a hma tak vanga tukṭhuan eiho thei ngai ta lo khawpa mu ta fote; hna thawh ṭan hun pawha thawk hman ta lote kan tam ta awm e. Hei hian thatchhiatna, mahni in chhung hna ngei pawh zelthel zeta thawhnate; mi hnuaia thawkte pawh an thawhnate rin loh nihnate a hring a; hnam dang rawih duhna bawk! Hetia tlai chhan tam tak hi chhungkaw pa berin, a huna thawk hman tura nu ber a kar loh vang a, pa ber hnathawh, an chhungkaw ei bél pawh ngai pawimawh lova nu ber thatchhiat vang hi a tam ber a ni. Mi rin loh an nih tak vanga mi rél chhia a, an hla chham thiam leh chham ring ber an ni zui duh khawp lehnghal.

Ngaihtuah ngun peih loh vanga entawnna, awhna ṭha lo leh thîkna hian min tichhe nasa khawp bawk. Hetiang nungchang kan neih takna pawh hi nawmsakna um vang leh thatchhiat vang a ni tlangpui. An fai thianghlimnate, zalén tak chunga an tum thleng tura tumruhna nena an beih ngawrhziate, mihring mihrinna an ngaih pawimawhnate, an ngaihtuahna an sén nasatziate, mahni an inrintawknate leh hlawhtlin an phu-ziate ngaihtuah lo hian; TV leh film vela Vai, Korea, Turk leh Sap nungchang zalén lutuk kan hmuhte; sikula an zalén lutuk kan hmuhte; nulat tlangval kawnga mahni thu a lalzia kan hmuhte; nupa inkara inthlunzawmna nghet a awm lohzia ka hmuhte, eng eng emaw inhnawih vanga an hmélhmai ṭhatna kan hmuhte; an thawmhnaw changkang kan hmuhte; insual rawn kan hmuhte lam chauh kha kan thîkin kan awt a, kan entawn a; hmasawn si lova changkan kan tum ta ṭhin a ni. Hei hian mahni chana lungawi lohna leh phak loh pui neih tum tlatnaah min luhpui a; chu'ng nei ve tura thawhrimna aia kut tling mang lo leh mi hnuaia kûn pawh pawisa lova khawsaknaah min hnûk lut ta a; bàwih, sal leh ‘ralna’ lo chu rah chhuah a nei lo. Beidawnna khur (depression) pawh hi…! Chu bakah Mizo ram leh Mizo tana a chhiat a ṭhat pawh ngaihtuah lék lo va, central tih vanga zawm fai vekte, sawrkar thu chhuak anga mipui nawlpui duh dan loh deuh pawha kal tlatnate pawh hian min tichhe thei. Hmanah khan Himalaya tlang bulṭhuta ngawpui khu, sawrkar thua ṭhiah an tum a. Mahse an han thawh dawn khan a rama awm, hmeichheho khan thingkung kha an pawm ta tlat a; an ṭhiat thei ta lo a ni. Manipur buainaa Meitei hmeichhia pawh khan Central thu kalhin sipai kha an dang char reng thei a; Zofa hmeichhiate pawh khan kawngpuiah Central tirh sipai kha an dang ve tlat thei a nih kha. An va’n fakawm tehlulin, an va’n awhawm tak ém! Assam nena ramri buaia Vairéngte nu pakhat fakawmziate kha. Eng tlawmngai pawl emaw chuan lawmman/certificate pék ngei chi niin ka hria. Tlai luat a awm lo ve! TATA Company-in sawrkar phalna thlapa khawi State emawa thil siamna hmun din an tum, mipuiin an phal loh tlatte pawh kha! Naga-hoin cinema film pakhata an hnam tihdan ang lova chétna lang an duh loh vanga Shillong khawpuia cinema hall puanzar (screen) an beih vakte pawh kha. Tichuan kan ram leh hnam tana him lo leh ṭha lo chungchang pawh do ngam lovin, kut khur dui duia dàwih àw chhuahin, dan réng réng hi kan zàwm mawl tawp reng dawn em ni? Forest dante, education lamte, kan ran vulh chungchangte, hmeichhe humhalh chungchangte, sikula naupang laka khawsak dan chungchangte, naupang hrim hrim chunga enkawlna pék dan chungchangte pawh hi. Kan Mizo dan kalh a ni em, kan ṭhatpui dawn em, kan ram leh hnam tana chhiat zawkna tur thlen thei thil a ni em, kan hnam nun (social life) tan a him em, pi leh pu aṭanga dan (customary law)-a kan neih leh kan la sawisél ngai loh hi a kalh em tih, ngun taka ngaihtuaha, a kalh zawng emaw pawha thutlukna siama, a ṭha lo tur nia lang chu huaisen taka do a ngai a ni. Mi thuhnuaia kun du du reng, mahni dikna leh an tana ṭha lo pawh dova hnial ngam ngai lo mi chu tu m'a hlauh leh ngaihsan an ni ngai lo. Mi thuhnuaia kûn kumkhua chi, bawih, sal, ral tur…!

Tichuan, Pathian thupék anga pung turin taksaa a hun laia pasal neiin fa ngah ila. Patling, nutling leh, chhungkaw hmuingîl leh hlawhtling rei ni turin, sum leh khawsak nawmsakna thil (luxuriant material) ngaihtuah ngawt aiin chhungkua leh dam chhung ni chhiar thiamna nei turin fate enkawl ila. Chhungkuaa lal ber nih inhriain pain, tlang tak leh khauh takin rilru leh tha thlah lovin chhungkua enkawl ila. Mipa tawh phawt chuan patling ni turin, tun aṭangin nun uluk ila. Mo atana kan beisei leh makpa atana kan ît tur ang tling turin kan fate hi enkawl ila. Mahni kan pawimawh ber a, a dawtah chhungkua a ni a, chutah khawtlang a ni a, chumi hnuah ram a ni tih hriain a léra ṭhuai lovin, a bul aṭanga a tahtáwlin uluk leh ngun taka vilin ṭan la ila. Thuthlung hluia Rekab-ho ang khan mi nghet lo ni lovin, Mizo dan ṭha kha hnam dang thîka awt a, entawn ringawt lovin vawngin zawm zui tlat bawk ila. Phak lo chung chunga ‘changkang’ nih tum lovin, hmasawn ang anga changkang ni tura thawkrima, taimaa, tuarchhela bei turin rilru siam thar ila. Kan hmuh leh hriatte hi entawna hmangin, a ṭha lam ti vein, a ṭha lo lam laka inthiarfihlimin nung ṭan ila. Kan ram leh hnam tana ṭha lo tur chu eng anga lian pawh ni se, chhung lam leh pawn lam hmelma chu, huaisen takin, tha thlah lovin, a tawp rak thlengin, engmah pawisa lovin, a lian ber aṭanga a té ber thleng hian do ila. Hnam ral theihna tur kan pumpelh thui khawp ang.

Ram leh hnam rilru pu tan chuan sawi tur a tam. Tawk hrih mai se; tun atan chuan. Sawk sawk mai a!

- C. Biakzuala.