Publisher Chhuanawm MC. Lalrinthanga leh Ziaktu ropuite
Zofate zinga Publisher chhuanawm tak chu MC. Lalrinthanga a ni a. Lehkhabu tihtlak sawmnga (50) emaw lai a chhuah tawh a, chung zinga ṭhahnem tak phei chu a reprint ṭhin a ni. Lehkhabu chhuah hi a market ngaihtuah tel a ngaih avangin thil hautak deuh mai a ni a. Printing Press nei ni mah ila ka lehkhabu leh ka pu L.Z. Sailo lehkhabu, market-a awm reng tura chhu tur chuan ka tlin lo. MC-a hi a chhuanawm hlein ka hria.
MC. Lalrinthanga hi ka ṭhian ṭha, unau ang maia inkawp kan ni a. Pawlah emaw sakhaw thilah emaw mi dik leh thil ṭha duh mi a ni a. A awmna apiangah neitu chanchanga theihtawp chhuah ṭhin mi a ni. Dik nia a ngaih chu huai takin a ṭan a, dik lo nia a ngaih chinah chuan Chief Minister pawh bakkaih chat mi a ni. Mi huaisen leh rilru nghet nei mi a ni a. Amaherawhchu, a landan aiin a rilru chhungril lamah mi hmangaihna leh ngilneihna nei ngah tak a ni. Mi inphal a nihzia tilangtu chu ziak mi tute emawin an lehkhabu publish tura an tihchang pawhin a chhiat leh ṭhat ngaihtuah lova tihsak mai duh mi a ni.
Lehkhabu publish hi hlawk chu ni se mi tam takin eizawn nan an hmang ngei ang. MC. Lalrinthanga lehkhabu publish-ho hi hralh theih loh nuai tam tak man a awm a. A hralh theih loh pawhin inchhirna leh pawi tihna a nei lo va, a tui chilh a ni ber. Lehkhabu a publish tirh lam, kum 1985 chhoah chuan letter press-a chhut a nih avangin editing a hautak hle ṭhin a ni. Pu MC-a chuan senso lam ngaihtuah miah lovin, “R. Vanlawma, A. Thanglura, Zikpuii pa, Prof. Siamkima leh L. Keivom kutchhuakte chu a zavaiin ka publish dawn,” a ti a. A sawi ang ngeiin a publish a ni.
An senior tawh hlawm a, ngaihdan nghet deuh nei an ni a, R. Vanlawma phei chuan a lehkhabu pakhatah, ‘ah’ hi a zavaiin ziah hran vek tur a ti mauh mai a. “An Biak In urhsun” a tih chu, “An Biak In ngaih urhsun” tia thlaktir ka tum pawhin beih fe a ngai a ni. Ani hi ‘Freelands Writer” a ni a. Prof. Siamkima chuan, “Kan ziak ngam loh a ziak ṭhin a, a thuziak hi chu miin an hlut lo thei lo,” a ti a, a dik hlein ka hria.
Zikpuii pa hi philosopher ropui tak, ziaktu leh hla phuah mi a ni. Mizo rilru leh thinlung pu chungin engkim a thlir a, a ngaihtuah a, a ziak ṭhin. A thu hla hi chhiar a nuamin a tawk chauhin a thluaithlum ṭhin a, chutih lai chuan a rilrin belhchian a dawl hle a ni. Politics khelh a tum ṭum chuan kan ṭhian zaho chaw eiah min sawm a, politics luh khung lo turin kan ti hlawm niin ka hria. Mahse, political party a din ta a, thui a kal lo hlauh mai a. A tan leh ram tan a thutlukna hi a pawimawh hle a ni.
A. Thanglura hi a lehkhabu ka chhut ṭhin avangin kan inhre ṭha hle a. “Ka ṭawngkam a thlum lo va, ka zun lah chu a thlum dum,” a ti ṭhin. A lehkhabu chu a thlawna pek beisei an awm a ni awm e. “An â hlawm tak tak a ni, a thlawnin min pe rawh te zuk ti hlawm a!” tiin mak a tih thu min hrilh hial a ni. Mihring hming a ziakho chu an hnam leh an khua hriat tumin nasa takin a buaipui ṭhin. A chhan ka zawh chuan, “Tun aṭanga kum 50 velah chuan hming inang hriat hran harsa an la awm thei dawn a, chuvang chuan an hnam leh khaw hming tihlan hram a pawimawh,” tih thu min hrilh a ni. A ṭawngkam ang taka thu a ziak thei hi a danglamna niin ka hria. Zahpah nei lem lo, mi hnuaia indah ngai lo. Ṭawng bungraw nghah tak a ni a. A thuziakho hi zahmawh rawngkai nen a chawhchawrawi a, a ngaihnawm hle a ni. Sapṭawnga lehkhabu ziak turin ka ti a, hma pawh a la nghal a, a thuhmahruai ziak te pawh min chhiar khum nghe nghe a. Mahse, a tipuitling hman ta chiah lo emaw ni, engmah ka hre zui ta lo.
Sapṭawnga lehkhabu ziak tih tâkah chuan Prof. Siamkima hi sapṭawng thiam tak a ni a. Lehkhabu pakhat tal English-a ziak turin ka ti a, ziak a tum a. Mahse, vanduaithlak takin min peih lohsan ta a ni. A lehkhabu, ‘Zalenna Ram’ kan chhut laia a ṭawngkam ka theihnghilh theih loh chu, “Sual pakhatmah awm loin tih i tum ang aw,” a tih kha a ni. Lehkhabu a ziak tam lo hle a, mahse a kutchhuak chu belhchian dawl tak a ni. Khawi press-ah pawh chhuttir se a vil uluk a, a quality a ṭha em em hlawm a ni. Bold type leh Italic hman dan leh printing press-a editing tihdan nen lam a hre vek a ni.
Literature zir mi a ni a, thu a ziak pawhin a ti mai mai ngai lo. Ani chuan, “Khumbeu Minister-in a pe,” ti lovin, “Minister-in khumbeu a pe,” a ti ang. Zoṭawng hi inluhthelha ziak a nih chuan a fiah tawk loin a ulh tlat ṭhin a, Prof. Siamkima erawh hi chuan thuhlawm khat hi uluk taka chhepin, ṭha bera a ngaih a thlang ṭhin: Lalin a khuate neih a duh duhin a chhuh thei lo. A khuate neih a duh duhin lalin a chhuh thei lo. A duh duhin lalin a khuate neih a chhuh thei lo. Lalin a duh duhin a khuate neih a chhuh thei lo. Hetia a rem a rem hnu hian a dik leh ṭha bera a ngaih a thlang ṭhin a, ziak mite tan entawn tlak tak a ni a, kei pawhin ka ṭangkaipui hle a ni. Dr. Thangchungnunga leh Mizoram a ral muang em? tih ziaktu Zohmingthanga te pawhin chhut tura press-a lehkhabu an dah hmain vawi sawm (10) chuang an chhiar chhuak a, an lehkhabu pawh belh chian dawl tak an ni.
L. Keivom hi hla phuah thiam leh thu leh hla thiam tak a ni a. A thu leh hla ziakte chu Hmar ṭawngin a tichhuak ṭhin a. Mahse, a copy chhut tam theih a ni lo. Chuvang chuan Mizo ṭawngin a thuziak chu chhuah a duh ta a. Zoram Khawvel hi vol. 10 ziak a rilruk a. A bu hmasa ber chu Prof. Siamkima’n duh tawkin a chûl mâm a. “Keivoma chu zoṭawng a lo va thiam tawh ve,” an tih phah hial a ni. Prof. Siamkima a boral hnu chuan ka edit chhunzawm a. A awm lohna tur a ‘h’ awm leh thu inluhthelh ka siamrem bak chu inberawnin kan siam ṭha dun ṭhin. A lehkhabu hralh a kal theih nan chanchinbuah thu ziak ṭhin turin thurawn ka pe a, thu a ziak ṭhin bakah IFS thawk lai a nih avangin a lehkhabu pawh hralh a nuam hle. Tun thlengin ani lehkhabu hi Pu MC-an market-a awm turin a reprint ṭhin a. Lehkhabu hralh kal a la ni ta reng a ni. Tun hma chuan ama hmingin Pu MC-an lehkhabu a publish ṭhin a, L. Keivom thurawn angin kum 1995 kum tawp lam aṭangin, ‘MCL Publications’ tih a ni ta a ni.
Ram changkangah chuan lehkhabu market hriltu chu publisher an ni. Chuvang chuan publisher lar chhuttir chu ziak mite tum ber a ni. Kum sawmthum (30) chuang lai lehkhabu ka chhu ṭhin a. Lehkhabu ṭha leh hralh kal tura ka ngaih, hralh hleih theih loh a awm fo mai. A chhan ni thei chu a ziaktute azirin lehkhabu hi hralh a kalin a kal lo a ni awm e. “Vangvat kai lai nite” chu Capt. Lalthlana ziak a ni a. Ani hi mi hmingṭha a nih bakah a tawn hriat a nih avangin kan chhut zawh hlim chuan phungzinga piring vawrh an sawi ang mai a ni. Mahse, covid 19 vanga thla thum emaw lai ram pum kan inkhuahkhirh takah chuan a market-in a tawrh phah a ni. A market khaihlak vanga lehkhabu hralh a harsat phah theih dan a hriat theih. Chu bakah a thuziak dik loh thu sawi tur awm lo mah se, Chief Minister leh MNF party-ten ei loh lai an neih avangin sawrkar lai huhâng chu a na viau ni tur a ni. Chu chu a market-in a tawrh phah pawh a ni thei bawk. Mahse, MNF movement ngaihventute tan chuan he lehkhabu hian ngaihsan a hlawh zel a rinawm.
Pu MC-a hi patling tak a ni a, a nupui leh a fanute chuan a rilru an luah a ni tih a hriat theihna chu han inkawm nikhuain a titi tui ber a ni ṭhin. A chhungte leh a nupuia chhungte pawh, a in luahtute nen lam tumah thliar lova ngaihsak ṭhin mi a ni a, mi tana nun tam nei mi a ni.
Ziaktu ropui panga (5) kan sawi tak te leh publisher chhuanawm M.C. Lalrinthanga te chuan mual an liam ta a. Anniho hi ṭhangtharte tan arsi lian, êng leh mawi tak an ni tih loh rual a ni lo. MC. Lalrinthanga puala mi sawm pali (14) thuziak M. Lalmanzuala publish, “Mi dik rinawm leh huaisen hmangaihna ngah MC. Lalrinthanga,” tih bu hian a mizia leh a dinhmun a phawk chhuak ṭha hle a ni. He lehkhabuah hian MC-a thuziak sawmli leh pahnih (42) a awm a. Zoram Politics chungchang ngaihventute tan hlu tak mai a ni a, hralh pawh a kal hle a niu. A thih champhaphak ni 31 August, 2023 pualin he thu hi ka ziak a. A nupui F. Chhunghnemi (Apuii) pawhin hemi ni hian Pu MC-a pualin an in hnuai, Khatla South-ah MCL Library hawn a tum nghe nghe a ni. Pu MC-a chu kan zingah awm tawh lo mah se, a sulhnu leh a hmalaknate chu ṭhangthar zel tan malsawmna a nih ngei ka beisei.
- V.L. Zaikima