Written by
- PC Nghaklianmawia

I VAN, I KUTCHHUAKTE KHI... (Thla leilungah INDIA a ṭum ta)

August ni 23, 2023 tlai lam a ni a, India mipui maktaduai telte chuan vân lam an thlir ṭhup a, khawvel hmun hrang hranga India mite pawhin an theih ang angin vân lam an thlir a. Tlai lam dar 6:04PM a rik chiah chuan India vân sâng thlalem Chandrayaah-3 chu lung muang takin tuilêt hnua a vawi khat nan; thla leilungah hahdam takin a ke a nghat ta rup mai a. Chu velah India chu lâwm avangin a nui a, kut bêng thawm leh au thawm a ṭha kher mai! Khawvel ram ropuite chauhin an tih theih anga an ngaih ṭhin kha India-in a ti ve thei ta. India chu thla leilunga hlawhtling taka ṭum thei ram ropui palina (USA, Russia, China) a ni ta. He India hlawhtlinna hi a chanchin hre chiang tân chuan a namai lo hle.

Kan awmna lei aṭangin thla (Moon) khi 384,400 km-a hla a ni a, chu chu mêl 238,855 a hla tihna a ni. Hla veng veng tak a ni! A zin chhûng pawh a rei hle, July ni 14 chawhnu dâr 2:35PM khan kahchhuah a ni a, tichuan thla khat chuang zet a thang hnuah August ni 23-ah thla leilungah a tum ram a han thleng ta a ni. Thla leilungah hian inkah kai tumin India scientist rualten ṭum thum an lo bei tawh a, chû'ng ṭuma an thlalem kahchhuahte chu Chandrayaan-1 leh Chandrayaan-2 tiin a hming an vuah a, a hnuhnung ber kum 2019 ami kha a hlawhtling teuh hle a, mahse thla leilung a ṭum dawnah vanduaithlak takin a hlawhchham ta hlauh a ni. Khami ṭuma an ISRO Chief K.Sivan-a pawi ti hmel khawngaihthlakzia kha aw. Tichuan, a ṭum thumna atan Chandrayaan-3 an tih mai chu hlawhtling takin an kâp chhuak leh thei ta a ni. He thlalem hi hi bâwm pahnih angin a sawi theih a, thlaa han ṭum taka hi Vikram tiin a hming an phuah a, tichuan he Vikram hian motor tê, Rover an tih mai, ke paruk nei a pai a, chu chu a hmingah Pragyan an vuah a, he Pragyan hi thla leilunga han vâkvel tur bera chu a ni.

He mission hlawhtling taka an hotute chu:

ISRO Chairperson: S. Somanath

Mission Director: S. Mohanakumar

Associate Mission Director: G. Narayanan

Project Director: P. Veeramuthuvel

Deputy Project Director: Kalpana. K

Vehicle Director: Biju C. Thomas te an ni a.

He mission hian thil tum lianpui pui 3 a nei a :

1. Thla leilungah him dam taka an rocket/thlalem han ṭumtir.

2. Thla leilunga vak vel tura an duan motor té, rover 'Pragyan' an tih maiin eng nge a tih theih en.

3. Thla leilung awmdan zir chian a, thla leilung lo insiam dan zir chian.

He thlalem kahchhuah nana a senso pawh hi a turu hle. He Chandrayaan-3 kahchhuahna leh a chhehvel senso pumpui atan hian chêng vaibelchhe 650 lai sên ral a ni.

He India thlalem kahchhuah Chandrayaan-3 thlaa a ṭum lai hi ISRO official Youtube channel-ah live-a pekchhuah a ni a, live streaming lama hriat hlawh tak Spanish streamer an tih mai- Ibai-in a record dan chuan thlaa a ṭum hma aṭang khan mi maktaduai 3.4 in an thlir a ti. Tichuan tlai lam dar 5.53PM vel aṭangin thlirtu an pung hluai a, thlaa a ṭum lai tak khan khawvel mihring maktaduai 5.6 in an thlir a, ṭum khata khawvel mipui thlirtu ngah ber, world record a la ni.

He hlawhtlinna hian India chu khawvel ram ropuite zingah chiang takin a pho chhuak a. Prime Minister Narendra Modi pawhin, "Tunah chuan India chu thlaah a awm ta, khawvel khawi ram mahin an la tih theih ngai loh kan ti a, hlima lâwm hun a ni e," a ti hial. He Chandrayaan-3 hi thla leilung chhim lamah a ṭum a, chu chu khawvel history-ah a vawi khatna a ni. Khawvel ram khawi mahin he lai hmun hi an la tlawh pawh ve lo. ISRO Chairman S. Somnath-a pawhin, "Golden era a inṭan ta...khawvêlin a tih theih loh kan ti ta," a ti hial a ni.

ISRO Chief S.Somnath-an an mission hlawhtlinna chhan a sawi hi a chhinchhiah tlak hle: "Ṭum 2 kan lo hlawhchham tawhna aṭang khan ngun takin kan zir a, Chandrayaan 3 hlawhtlin chhan hi Chandrayaan 1 leh 2 hlawhchhamna avang a ni," a ti. Hei hi a ni, mi hlawhtlingte kalkawng chu - hlawhchhamna hi hlawhtlinna hmahruai a ni ṭhin. Mi tam tak tlûksawpna chu vawi hnih khat an hlawhchham a, beidawngin an indawm kun a, tho chhuak turin chakna an nei lo nghal mai ṭhin. Chandrayaan-3 hlawhtlinna hi Chandrayaan-1 leh 2 hlawhchhamnain a hrinchhuah a ni tih i hre reng ang aw. Hlawhchhhamna hi a hmang thiam tan chuan hlu deuh asin!

Kan thu khár nan chuan hei hi i sawi daih teh ang. Khawvel thiamna Science leh kan Bible hi mi tam takin inkalh angin an ngai ṭhin a, mahse a tak takah chuan science thiamna hian Bible dikzia leh Pathian ropuizia, finna sanzia hi a finfiah leih leih chauh a ni zawk. Scientist-te chuan vân lam chanchin khi an han zir chiang deuh deuh va, vân thengrengah khian arsi bawmpui (Nebula) maktaduai tam tak awmin an hria a. Chumi zinga pakhat chu Mizoten ‘thlasik kawng’ (milky way) kan tih khi a ni a. Thlasik kawng chhûngah khian arsi maktaduai tam tak an awm a, chumi zingah chuan Ni leh a vela inherho (solar system) an tel ve a, kan awmna lei pawh chumi solar system zinga pakhat chu a ni a. Êng hi second khatah km. 300,000 a kal thei a, chu chu ‘êng kum’ (light year) an vuah a. Êng kum anga chak hian thlasik kawng khi a kam lehlam aṭangin a kam lehlamah zin dawn ta ila kum 1,00,000 kan thang ang, an ti a. Kan awmna lei leh Ni inkâr hlat zawng chu km 1,49,407,000 a ni a, Ni aṭangin êng hian minute riat leh second thumah kan lei a lo thleng thla hman a ni.

Thlasik kawng khi a chhûnga arsi maktaduai tam takte nen second khata km 600 vela chakin chhûn leh zân châwl lovin a thlâwk fua fua a. Chutiang bawkin arsi bâwm pui dang maktaduai têlte pawh chu an ban tur ban hman loh hlau ni âwm fahranin mahni kawng ṭheuhvah an thlâwk fua fua bawk a. Kan awmna lei pawh hian ni khi eng lai pawhin a hèl ve reng a, kum khat chhûngin vawi khat a hel chhuak a. Chutih laiin ni hêl reng chungin amah hi a vir reng bawk a, darkar 24-ah vawi khat a vir chhuak a, chu chu ni khat kan tih hi a ni a. Hêng arsi chhiar sen rual lohte, anmahni kawng ṭheuhvah insu buai hauh lova an thlawk fur fur reng mai hian Siamtu thiltihtheihzia a lantir nasa hle mai.

Khi'ng vân boruaka arsi chanchin ringawt pawh khi kan dam chhunga kan zir zawh sen loh tur a awm a, chu'ng zawng zawng siamtu leh enkawltu, fel taka an kalkawng ruahmantu kan Pathian finna san turzia leh ropui turzia hi sawi fiah thiam phák pawh a ni lo ve. India pawhin kum tam tak hnuah thlaah thlalem kan han tumtir thei ṭawk a ni a, mahse chu thla leilung zawng zawng siamtu Pathian tân chuan mihring hlawhtlinna sâng ber pawh hi khûtah a la ni. Chuvang a lawm, kan Bible chuan, "Vânte khian Pathian ropuizia chu a hriattir a, Boruak zau tak khian a kutchhuak chu a lantir ṭhin," (Sam 19.1) a lo tih. Mihring finna sang zel hian Pathian ropuina hi a la hmuh belh dawn chauh zawk a ni a. Joba lehkhabuah chuan Pathianin heti hian a lo sawi tawh a:

"Leilung nghahchhan ka phûm lai khan khawiah nge i awm?

Varparh arsite an zàikháwm a, Pathian fate zawng zawng an au lai khan?

Siruk khi i phuarkhâwm theiin

Chhohreivûng thlar khi i phelh darh thei em ni?

Arsite khi a hun biah i hruai chhuak thei em ni?

Zángkhua hote khi i hruai thei em ni?

Vân lam thil ruatte chu i hriain Leiah hian thu i neihtir thei em?

Tu nge chhûm dumah te khian finna dah a,

Tu nge arsi thlawkte hriatthiamna pe,".

Heng zawng zawng zawhna hi mihring tân chhan vek sên rual a ni lo. Heta ṭang chauh mai pawh hian Pathian finna leh thiltihtheihna sân turzia chu a lang mai awm e.

Lal Davida chuan zân thla engah chung lam arsite khi a han thlir vang vang a. Arsi lo pe un mai chu a en a, Pathian kutchhuak ropuizia chu a thinlungah a lo fiah uar uar a, vân lam thlir chungin, “I vân i kut chhuak te, thla leh arsi i ruat hote khi ka ngaihtuah chang chuan, mihring hi eng nge maw a niha i hriat reng ṭhin ni?” tiin hla thar, ruah ṭham loh a phuah chhuak ta zawih zawih mai a ni (Sam 8:1ff). Pathian mite hian chung lam leh hnuai lam an thlir hian Pathian kut hnu ropuizia an hmu a, Pathian an fak ṭhin a ni.

He India thlalem hlawhtling taka thlaa a ṭumtir phênah hian kan biak Pathian ropuizia leh chungnunzia, mihring finna aia a chungchuanzia hi kan hmu thiam phâk em le? Kha hlawhtlinna lâwma an vai pathian hnena rimtui hâla an puja luih luih lai khan; khing arsi zawng zawng thunun a, thla (moon) meuh pawh siamtu kan Pathian ropuizia leh chungchuanzia hi han hre chhuak teh hlauh se la aw. Kan Pathian hi pui deuh asin!

- PC Nghaklianmawia