Mizoram first: LEIBA NGAH CHHUNGKUA
Chhungkaw leiba ngah deuh, leibat ching deuh hi eng hmuhin nge kan hmuh le? Chhungkaw pakhat, mawl muk khat tlat hi an awm a. Chu mite chhungkua chu mahni thawh chhuah phu loa khawsa, thawk chhuak tlem si, hmanna tur hre bawk si an ni a. An sum hmanna tam ber chu ei ral leh inkhawhralna thil, motor tha leh man to deuh neihte, rangkachak ṭhi, bengbeh leh thawmhnaw man to ber bera incheite, chawhmeh leh kamram mai maiah a ni a. An chhungkaw pa ber leh nu berte chu sum khawl emaw, dah pun emaw ngaihtuah lo chi an ni a. An fate mamawh, zirna leh an hriselna tur lam pawh an ngaihtuah lo. An fate school fee te an ba ṭen ṭun a. An damlo inenkawlna tur sum an neih loh avangin an fa pakhat phei chu a thi nghe nghe a. Chuti chung chuan an nu leh pa ber chuan an sum neih renchem chu an tum chuang lo a, anmahni intawllenna atan chuan sum an hmang ulh ulh reng tho a. An neihin a daih bak pawh khawi khawia mi emaw an pûk kual a. An batnaten an rawn ṭhing a, chumi rulhna tur chuan mi dang ta an pûk chhawng leh zel a. An pûk belhte chu engtia rulh tur nge an ngaihtuah hek lo. An leiba chu an engto reng reng lo. Leiba leh saihlum a ngèt ngai si lo a, nu leh pa ber an boral hunah an fate chuan an nu leh pate leiba chu an rawn chhawm zel dawn chu a ni phawt a. ‘Keini kan thih tawh ber chuan kan fate chuan an phurh phurhin rawn phúr rawh se’, ti ang hrimin an nu leh pate chuan an leiba rulh leh theihna turin dah pun (investment) emaw, ruahmanna emaw an nei lo a, an pûksa chu intihausa takin an ṭhenawm khawvengte an la sem huau huau zui a. An fate chu an khawngaihthlak teh e. An leibatsakte chuan nakinah salah an la rawn man lo ang tih pawh a sawi theih loh.
Chutianga khawsa chungkua chu khawtlang mipuiin eng ngaihin nge kan ngaih? Anmahni chuan khawsa nuam leh lianin inhre mah se, leibaa khawsa leh leiba ngaihsak lo chu khawtlang pumpuiin an nuihzatbùr a, an hmutsit ṭhin.
State hi chhungkua a ni a, CM chu chhungkaw pa ber a ni a, sorkar hnathawk lian (bureaucrats) te hi chhungkaw nu ber an ni. Kan chhungkaw sum hman dan han chhût hian chhungkaw nu leh pa berte hian mawh an phur nasa hle. Kan hmuh leh hman inmil lo lutuk hi a mawhphurtu chu chhungkaw nu leh pa an ni. Chhungkuain kan hlawkpui tur ni lem lo, nu leh pa duhzawng ringawt lei nana chhungkaw sum hman vak vak hi chhungkaw hmasawn lo tur zia a ni. Kan sum khawhral khuhna tura pûk belh zel leh, rulh theihna kawng hawia sum hman (investment) awm loa sem ral zel hi chhungkaw phurrit belhchhahna a ni. Chu phurrit chu nu leh pa chauhin an tuar tawh si lo a, chhungkaw member zawng zawng (mipui) ten kan tuar a. Hmasawnna hnathawh chu sawi loh, kan mamawh ngawih ngawih - zirna ṭha, damdawi in ṭha, kawng ṭha, etc. kan nei thei lo a, an fate hian rual kan awt ngawih ngawih a. Kan ṭhenawmte chhungkuaa kan lo piang zawk lo chu kan inchhir rum rum mai dawn a lawm le. Kan pa ber CM Pu Zoramthanga ngeiin a thusawi video viral taah khan, pa pakhat, a neih liama sum hmang ba ṭhin, a rulh nana a kawmchhakpa leh kawmthlangpa hnena pûk lehchháwng a sawite kha kan nih dan a lo ni reng mai em le?
Kan ba tam lua a ni
Vanglaini August 3, 2023-ah chuan Mizoram chu state sum thawh chhuah (GSDP) aṭanga chhutin India rama state leh UT zingah leiba ngah ber a ni tih kan hmu a. Tuna Mizoram sorkarin leiba a neih zat chu a sum thawh chhuah aṭanga 53.1% a tling. State tam zawk leiba chu 40% GSDP hnuai lam a ni a, Assam leiba pawh 28% GSDP a ni a, Delhi phei chuan an sum thawh chhuah aṭanga chhûtin 2.2% chauh leiba an nei a ni. MPCC hruaitute sawi danin kum 2023-a mihring awm tur zat aṭanga chhût pawhin nau piang hlim pawhin leiba Rs. 98,958/- nei ang kan ni an tih chu.
Hmun hrang hranga kan leibat an sawi chu (1) Electric bill: nuai hlira chhiar 10,786 (2) PWD contractor bill: nuai hlir 21,967, (3) PWD supply bill: nuai hlir 1290 (4) MR Bill táng: nuai hlir 6157 (5) Health Dept (contract& supply): nuai hlir 1101 (6) Health Care bill: nuai hlir 6312. Hetah hian pensioner pawisa an batsak a la tel lo a. Heng ho ringawt belhkhawm hi nuai hlir 47,613 a ni. Khawi aṭangin rûl tak ang i maw?
Chhungkaw pa ber leiba engto lo neih hi a rapthlak a ni!
Ni 21.02.23-a Assembly Budget Session-a CM Pu Zoramthanga’n leiba a engto vak loh thu a sawi kha kan la hre hlawm em? Leiba tam tawk min hnutchhiah chungin kan pa ber chuan leiba a engto loh thu chhungkaw rorel inkhawmah, chu pawh chhungkaw kum khat sum hman tur ruamhmannaah lehnghal a’n sawi tehreng kha a nia, a zahthlak a, a runthlakin a rapthlak a ni. Kan CM Pu Zoramthanga hian leibat chingte nihphung dik tak a pu a, chhuanlam a dap kual nasa thei hle. A dan pangngaiin sum harsat chhanah covid-19 te a sawi kai leh a. Leibat chhan hi covid vang a ni lo, kan sum lak luh leh hman chhuah a inmil loh vang zawk a ni. Thawh chhuah nei si lo ina 7th Pay pek ve ṭeuh vang a ni bawk a. Thla tinin sawrkar hnathawk leh pension hlawh atan cheng vaibelchhe 350-380 pek a ngai a, kan nei daih ngang lo a ni ber.
Kan sum pukte hi hmasawnna daih rei chi siam nan, hna thawh tur siam nan, kan mamawh tak tak - kawng ṭha, kawlphetha, hriselna, zirna etc. atana hman chu ni se a rulh lehna tur pawh thawhchhuah theih dan kawng kawng pawh a awm ang a. Tuna kan sum pûk kan hman chu thawktu hlawh atan te, healthcare bill ba atante, engmah lo let tur awm tawh loah kan thehthang kual a, khawi aṭangin nge kan rulh dawn? Chhungkaw pa berin a engto miau loh chuan fate (mipui) kan mangang a ni.
Kan en liam loh hun a thleng dawn
Eng state mah hi leiba nei lo tawp chuan an kal thei bik lo tih a lang reng a. Mahse, mi chuan awmze neiin pawisa an pûk a, an pawisa puk chu awmze neiin an hmang a. An leibate chu phurrit ni lovin hlawkpui nan an hmang zawk a ni a. Kan leibat tam tak pawh hi chutianga hlawkpui tur anga min battir niin a lang. Mahse, keini chu a hman dan kan fimkhur loh avangin phurritah a chang ta a ni.
Hmathlir leh ruahmanna mumal nei lova a theih tih avanga pûk vak vak reng reng a tawpa talbuai lo an awm ngai lo. Hmeichhe ṭhenkhat pûk huai deuh deuh, a hnua tal buaia police-in an man tak leh an chhungkua leh nunna hialin a tuar tak kan hmuh fo hi. Leibatna thang (debt trap)-a ram khat hruaitu meuhin min tàn kawlawktir a nih chuan, ṭhangthar lo la awm turte hian an en liam mai mai loh hun a la thleng ngei ang.
Heng sum, an thuneihna hnuaia awm mek hi anmahni ta bik ni lovin mipui sum, mipui ta a ni a, mipui tana hman tur a ni. Mipui tana ṭangkai tur, mipuiin an hman ve theih thil tam tak an tlakchham lai a, thuneituten mahni inhaivura an duh duha an lo thehthanga an sem ral vel mai mai a nih chuan, en liam ve mai mai lo tur ṭhangthar an lo chhuak mek zel a, an ngawi ral mai mai lo vang.
*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*
- Ruatfela Nu