Written by
- Zobiakvela (Masena)
PEACE BONUS MIN PE NGEI
Tun thla September ni 1-4 Mizoram Budget session neih zawh taka sawi hlawh tak pakhat chu MNF Sorkar hun hmasaa ‘Peace Bonus’ chungchangah Independent MLA, Zo Peoples Movement, Legislature Leader, Pu Lalduhoma leh Chief minister Pu Zoramthanga inchhanna kha a ni awm e. Amah Pu Lalduhoma ni tho turah ngai ila, Sept. 14 khan ngaihnawm deuh maiin hemi chungchang tho hi Vanglaini chanchinbuah a rawn ziak zui leh a.
‘Peace Bonus’ hun lai kha a rei deuh hlek tawh a. A hun laia naupiangte paw’n vote an nei vek tawh a. Chuvangin akip akawia chhui loin, ‘Peace Bonus’ kan sawi thar duh dan hian mi tute hmingṭhatna emaw a tibawrhbang palh thei a. Tin, mi tute’n emaw kha thil kha an rinhlelh phah thei bawk a. Tlem han ziak ve ila.
1993-1998 Congress sorkar hmasa khan Mizoram tan thil ṭha leh rotling tam tak tih an nei a. Nimahsela, khatih hun laia thil langsar ber pakhat chu ‘sum harsatna’ kha a ni. Khatih lai Finance minister Pu J. Lalsangzuala (L) manganzia, Assembly House meuhah pawh Mizoram sorkar sum dinhmun chhiatzia sawi nan, Damocles-a Ngûnhnáma a bghâwnga tín ang reng a nih thu a sawi kha kan la hre hlawm awm e. Pu Sangzuala manganna tak pawh kha sorkar sum dinhmun a chhiat hle lai a, CM leh Cabinet Minister, a thawhpui dangten chuti lam chu an veipui si loh vang nia sawina pawh a awm!
Sorkar sum indaih loh vang te, central aṭanga a hun taka sum hmuh a nih ṭhin loh vangtein RBI aṭangin state sorkarin sum a pûk ṭhin a. Sum pûk dan hi chi thum - special drawing facilities (special ways an means), ways and means advance leh overdraft hmangtein sum an pûk ṭhin. A pung a tlem dan ang zelin special drawing facilities hmangin a pûk hmasa phawt a, chu chu a rul thei lo a nih chuan ways and means hmangin a pûk leh thei a, a la rul thei lo cheu a nih chuan overdraft hmangin a puk leh thei. Overdraft hnua a rul thei chuang lo a nih chuan mualpho takin State Treasury khar a ngai tawh ṭhin a ni.
Sawi tawh angin Congress sorkar hun hmasa kum 1996, 1997 chhoah khan nawmsipbâwlna lam leh sum harsatna kha a langsar a. Treasury khar kha a awm fo ta reng a ni. Sorkar hnathawkte'n hlawh an la thei lo fo a. Contractor ten bill an la hlei thei lo bawk a, chumi chu remchangah hmangin khatih lai Opposition party te phei chuan sorkar beih nan ‘treasury khar’ kha an tuipui hle a. Kawng an zawh a, lungawi lohna an lantir chamchi a ni.
1998 December thlaah sorkarna a lo inthlak a. Congress sorkar leiba tam tham tak hnutchhiah rochungin Pu Zoramthanga kaihhruai MNF sorkar chu a kal ta a. Finance changtu ni bawk, Chief minister Pu Zoramthanga chuan sorkar leiba, hlawh leh bill pek ngai bawk, chuti chunga hmasawnna hnathawk tur chuan central puihna dil a ngaih nasat tur thu a sawi fo ṭhin. “Kan financial Airlock min nam nunpui a ngai,” tiin, Central sorkar a karna ṭawngkam pawh a lar ṭhin hle a nih kha.
Hriatthiampui pha chiah lo mah ila, central aṭanga package hranpa dil turin emaw, leiba ngaidam tura han nawr ngawt dan kawng kha a inhawng bik lo hle ang tih leh, a luhaithlak hle ang tih kha a rin thiam theih a. State pachhe ber, thawhchhuah nei mumal lo, mipui hnena Tax revenue tisang tur leh khawn tura intiamkamna nen indawr pawh a ngai mai thei. Sorkarna bulṭan ve chauh tan chuan overdraft pawh eng emaw zat neih zui zel mai loh kha chu hmabâk a ko tehchiam lo vang.
A tawi zawngin, state sorkar ko tirit bertu ‘leiba’ tam tham tak nawr sawn nana khatih lai CM, Finance changtu ni bawk, Pu Zoramthanga’n theihtawpa central sorkar nawr nana kan state ralmuanna denchhena ‘Peace Bonus’ atana dilna châng a hriat aia tam, Rs.182.45 crore phalsak a ni kha sawi nêp tum phet chi niin a lang lo a. NE State te tana Non-Lapsable Central Pool of Resources (NLCPR) chhûng aṭang pawhin ni se, leiba rulh nana sum min phalsak a lo liama lawmawm a awm chuang awm lo ve. Amah Ex-CM zahawm tak, Pu Lal Thanhawla’n NLUP sum chu Setana hnen aṭanga kan hmuh a nih loh chuan a ṭha vek, a tih ang deuh khán.
Central khuan apâwng apuia state leiba a ngaihdam emaw hi hriat tur a vâng khawp mai. Tuilian leh ṭam tuar, raltlan etc. te vanga sorkar laipuiin state sorkar hnena pawisa a pek ṭhin dan leh, state sorkar leiba chinfelsak a tum dan kawng hawi hi chu a danglam lo thei lo vang.
June ni 8, 2003 khan kha tih lai Prime Minister, AB Vajpayee-a’n PMO aṭanga Press Release a tihchhuahah chuan Jammu & Kashmir chu rambuai kara awm an nih avangin zero deficit budget an nei a, nimahsela, inthlanna muanawm tak an neih theih avangin central puihna 2003-2004 atan Rs.750 crore a pek thu te, Nagaland pawh remna leh muanna kawnga hmasawnna an neih theih avangin ‘Peace Bonus’ atan ways and means hmangin Rs.365 crore a pek thu te. Chu chuan an state leiba a phuhrûksak a beisei thute a ziak a. PM Vajpayee chuan, hetiang bawk hian kum 2000 khan Mizoram sorkar chu ‘Peace Bonus’ (similar package) a lo puansak tawh thu chiang takin a ziak bawk. (www.archivepmo.nic.in)
October 2016 khan Sikkim Chief Minister, Pawan Kumar Chamling chuan, kum 2000-ah Mizoram sorkar chu rambuai aṭangin NE state-a remna leh muanna vawng ṭha ber an nih avangin Central Government-in ‘Peace Bonus’ atan Rs.182.45 crore a lo pe tawh a. Anni, Sikkim pawh ram ralmuang ber an nih avangin Central-in Mizoram tana a lo inphal tawh ang bawkin ‘Peace Bonus’ a dil thu leh a ngiat ve thu kan hmu a ni. (The Indian Express.Oct 7.2016)
Aw le, September ni 3, 2020 (Ningani) Assembly House-a Chief Minister zahawm tak Pu Zoramthanga’n “Peace Bonus” chu a phuahchawp, engmah lo aṭanga a phuahchhuah a nih thu a sawi hi a dik a. ‘Peace Bonus’ tih kha eng budget head-ah mah a lan theih loh avangin, a dilna hmanrua leh nawr nan he ṭawngkam hi a hmang tih a hriat vek a. A dil angin tihhlawhtlinsak a ni tih pawh a chianna kan hmu zo vek tawh a. Tun hnua han sawi páwr thar leh thai ṭial tum hi chu(h), amah, Chief Minister hlui, Pu Lal Thanhawla ṭawngkam bawk han hawh leh ta ila, duh duh sawi thei dinhmuna la ding, budget siamnaa la tel ve ngai lote sawi tur ni awm tak pawh niin a lang thei e.