Written by
- Jeremy M. Pudaite
EDEN HUAN DEPARTMENT LEH MAU MAWLH MAI HI!
Mau hi kan ram leilungah a ṭha duhin, zaa 57 zet hi mau hmunin a tuam a. Mau chi 20 vel awmin, kum tin mau vaibelchhe 20 vel hralh atana lak theih anga chhut a ni. Heng kan rama Pathianin thing leh mau leilunga a dah, a hmanna tam em em site hi kan hman ṭangkai a, ram hruaitute'n ruahmanna fel tak nena hma an lak chuan kan ram ei leh bar dinhmun hi hei ai hian a ziaawm zawk ngei a rinawm.
Tuna kan Chief Minister leh Hortculture Department changtu ni bawk Pu Zoramthanga hian a department chan Horticulture department chu kan ram ei leh bara revolution thlentu ni tura a ngaih thute a lo sawi tawh a. Horticulture Dept. hi Eden Huan department tiin kum 20 liam ta khan a hming a lo vuah tawh bawk . Chutiang khawpa department ngaihhlut leh pawimawh chu tun hma aṭanga chhutin, vawiina kan hun tawn leh kan hun kal zel tur atan eng ang takin nge kan ram hotute'n an kalpui chhoh zel tih hi chhut ngun a ngai ta hle.
Kum 22 dawn liam ta, kum 1998 khan tuna kan Chief minister Pu Zoramthanga hian a CM tirh khan Horticulture department-a thawktute hmaah, "Department thar kan ni in ti tak na a, department zawng zawnga senior ber 'Eden huan department' kha in ni ve sa hrim hrim a. Chuvangin Eden huan kha Horticulture deptt.-a intan a ni a. Kan ram economic system tidanglam tura hmanraw pawimawh ber in nih avangin he deptt. hi ka han chelh chat a ni," tia sawiin, kan ram hi a pawisa fai ang ni lo, a bungraw resources-a hausa tak kan nih thu te, central sorkarin plan pawisa do let ve tura min tih chuan, "'A nih aw! Sawhthing kan rawn tawlh thla ang aw. Sapthei kan rawn tawlh thla ang aw. Kan resources-te hi rail head aṭangin kan rawn mobilised dawn e, lo dawngsawng rawh u le. Kha chiah kha kan neihchhun a ni' a ni kan ti ang," tia sawiin, "Mizoram economics system hi Horticulture hmanga dum leh vâr anga chhim leh hmar anga thlàk ka tum a ni," tiin a sawi bawk.
Kum 2018 khan, Congress sorkara 'Eden Huan' Department changtu Pu R. Lalzirliana chuan Horticulture hnathawh hi Eden Huan aṭanga lo inṭan tawh, Bible nen pawha inrem thlap a nih thu leh kawng tam taka intodelhna kawng a awm thu leh chutiang tur chuan mithiamte'n hmangchang hre taka ruahmanna an la duan chhuah a beisei thu a lo sawi ve tawh bawk.
Nikum khan Horticulture Department bultuma hmarchhak bialte tana Mission for Integrated Development of Horticulture chungchang inrawnkhawmna Aijal Club-a neihah, tuna kan CM Pu Zoramthanga hian mau sawngbawl lam chu a tuina a nih thu leh Chief Minister a nih hmasak tum pawhin Mau Chief Minister ti hiala an koh fiam thu sawiin, hei hi a chhan chu mau hmanga intodelh tura nasa taka ṭan a lak vang niin a sawi a, an sorkar loh kum 10 chhung khan hemi kawngah hian tha thlah lova theihtawp a chhuah reng thu leh an ruahman danah ram hectare 2-a zauah mau chingtute'n kum khatah cheng nuai 5 aṭanga nuai 9 vel an lakluh theih tur thu a sawi a, chu aia zau enkawlte phei chuan kum khatah cheng vaibelchhe khat chuang an la lut thei dawn niin a sawi bawk.
Nikum vek khan Assembly House-ah Pu Lalduhoma'n Mizoram Bamboo Plantation chungchang a zawt a. Hetah hian CM chuan sorkar hmalak tum dan sawiin, mau hmanga hma an lak tur chu khaw hrang hrangah mipuite intelkhawma Society anga kalpui tum a nih thu te, a tlem thei ang bera chhut pawhin thingtlang in za khua vel chuan rua hi kum khatah nuai 3 vel an thar theih dawn thu leh, hemi sawngbawl tur hian an khaw hmunah Industry din nghal zelin, ṭhalaite tan hnathawh tur siamtu ṭha tak a nih nghal dawn thu sawiin, hlawhtling taka kalpui tur chuan a panna kawng ṭha erawh neih a ngaih dawn avangin link road laih lamah pawh ṭan lak a nih tur thu a lo sawi tawh bawk a. A sawi zelnaah, Forest Department kuta mau a awm laiin a chi ṭha vak lote pawh an lo sem palh avangin ama huana a chin zingah pawh hralh atana tlak lo a lo awm nual tawh avangin, Sorkar Flagship Programme, SEDP hmanga hma an lak turah chuan Mau chi ṭha chin tur chi 2 chu phai lama mithiamte an siamtir fel tawh tih a sawi a. A chi pakhat phei chu ama huana awm aṭanga an lak chhuah a nih thu sawiin mithiamte'n kum 6 vel zet an buaipui tawh a nih avangin ṭha hle tura a ngaih thu leh a chi siamna hmun hi Department lam pawhin a hmunah an enfiah tawh tih a sawi bawk. He thil hi opposition party ZPM general secretary ten an bawhzuinaah, CM huanah hian mau/raw ṭiak 4000 vel phun a nih thu te, phun belhna tura ruahman chu a dung metre 300 leh a vang metre 100 vela zau niin, huan enkawltute sawi danin July-ah raw ṭiak 3000 leh August-ah 1000 rawn thleng anga sawi a ni. Sorkar lam mi emaw, department lama mithiam emawin an tlawh tawh leh la tlawh loh zawhna chu huan enkawltute chuan, chutiang mi an la hmuh loh thuin an chháng niin an sawi bawk. Huan enkawltute leh CM-in June thla budget session-a raw ṭiak rawn thleng tawh chungchang an sawi hi Horticulture Dept-ah RTI hmanga zawh a nih chuan, department lam chuan raw ṭiak a lo thlen thu an hre lo a, supply turin tender pawh chhuah a la nih loh thuin an chháng thung nia sawi a ni bawk. Heng thil kal vel neuh neuh hian mipui ngaih a tiṭha lo chho thei a, sorkar ruahmannain rinhlelh a kai chho ang tih hlauhawm tak a ni. Intodelhna kawng kan zawh ṭan danin rin a kai loh chuan intodelh kan la hlat lehzual dawn a ni.
Nikum July 15 khan Mizoram Horticulture Dept. chuan Agriculture Today buatsaih Best Horticulture State Award chu Horticulture changtu CM Zoramthanga hoin an lawm a. Pu Zoramthanga chuan, ei leh barah Mizoram a intodelh tawk loh vanga Bhaga vel aṭanga an duh duha thunun theih tawka Mizo mipuite an ngai chu a tlawmthlak avangin Mizorama thar chhuah theih chi, chaw, thei, thlai leh sa hmanga intodelh tura ṭan lak chu tihmakmawh a nih thu te, hetiang tura ram hectare 70,000 lai kan neih thu te, rua hmanga Mizoram intodelh tura ṭan an lakna turah Society kalphung hman a nih dawn thu leh kum rei lo teah sorkar hnathawk hlawh aiin kuthnathawktute sum lakluh a tam zawk dawn avangin, IAS pawhin an hna an bansan duh hial a rin thute a lo sawi tawh bawk.
Mau chungchang hi SEDP hnuaia Bamboo Development Board Vice chairman Dr K. Pachhunga pawhin, "'The future technology of the world is bamboo technology' tih a ni tawh. Sum hi apáwng ataka lak chhuah theih a ni lo a, sum dil nan hla sak a ngai. Kan ram hi a buai si lo a, tuilian leh thli chhiate'n a tibuai si lo a, chuvangin, sum hâi luh nan Chief Minister hian bamboo policy-ah min luhpui a, hetianga mau hman ṭangkai dan leh a pawimawhna a hria hi a changkang a, amah pawh a ngaihsanawm phah a ni," a lo ti ve mek a. Mau hmanga sum hailuta intodelh tum kan nih avangin mau chi ṭha lakluh a nih tur thu leh Tamil Nadu-a Masuri-a laboratory-ah mau lâkluh tura enchhin chu ft. 120 a sei, malpui tiat, cháng nei lo a ni," a ti bawk.
Hetianga kan ram hruaitu lute'n intodelhna thu leh intodelh nana kan kawng tur min han sawi hmuh leh takah chuan mipui pawhin beng kan chhi thar a. Thutiam thamral tawhte anga a thamral ve leh mai hlau chungin, ringhlel phal si loin beiseina nen eng kawng nge min zawhpui zel dawn tih hi kan thlir ta ṭhup mai a ni. Kum 20/30 liam taa mi kan hranghlui hruaitute'n ṭhangtharte zingah thu ropui leh thu kawrawng, rin loh theih loh, rin ngam har si, beiseina min siam thei ni si thu ṭha tak tak anga lang min hrilh tam thawkhat ta hle. Sum sem leh hleih neia rorel a inmil lohzia kan hre tawh a, tih tak takna tel si lo mi rethei khawngaihtute ṭawngkam hman ṭhin pawh kan hre bel ve ta tulh tulh bawk.
Kan ram lal berin, "Ei leh bara Zoram mipui intodelhtir hi kan tum ber pakhat chu a ni a, mipuite hi eizawnna ngelnghet leh rethei tawh lo tura siam kan tum. Ṭhalaite khawvel thar kan siam ang a, ‘Pathian leh kan ram tan’ malsawmna chhiar sen loh kan hai chhuak ang. Chumi atan chuan hnathawh nan chhungkaw khat tan cheng nuai 3 aia tlem lovin kan ṭanpui ang che u," tiin Zoram mipuite ṭanpui min tiam tawh a. Chu thil chu a taka a thlen hun nghakhlel takin kan thlir mek a nih hi.
"Mizoramin mau aṭanga kan sum hmuh tawh zat chu cheng 25000 chiah a ni. Chu chu Sakawrhmuituai aṭanga mau pum 800 kan hralhna a ni. Tha leh sum kan sen zawng zawng ngaihtuah chuan a hlawk lo hle a ni," tia Pu Duhoma'n intodelhna kan tumna ber mau chungchanga a thusawite kha chonaa ngai chungin kan rama rorelna lal ṭhutthlenga ṭhu mekte hian kan intodelhna tur mau hi rilru, taksa leh thlarau lam nena theihtawp chhuaha a hlawhtlin tawh ngei ngeina turin hma an lak a ṭul tawh tak zet a ni.
"He kan Zoram, ruahtui tlak ṭhatna ni bawk si, ralmuang bawk, lehkhathiam tamna, discipline society ni bawk, ṭawng khat hmang, sakhaw khat bia ni bawk site tuallenna Mizoram, heng zawng zawng awmkhawm retheia awm reng hi a dik lo reng reng," tia tuna kan CM zahawm takin a sawi kha bengah a ri nawn tluk tluk ṭhin. Kha thu khan hruaitu dik leh huaisen, mi rethei khawngaiha hleih nei hauh loa rorel ngam, mahni thutiama ding tlat ṭhin hruaitu kan mamawhzia a tichiang thar leh ṭhin.