KRISTIANNA LEH POLITICS
‘Kristianna leh Politics’ hi a thiam leh duh tán chuan kháw khat inlungsi riala siam thei tur khawpa sawi rem theih an ni a. Lehlamah; a duh lotú tán chuan chhungkaw ngaihdân phel hrang hial thei khawpa sawi hran theih an ni thung. Mihringin khawvel an luah a, khawsak an rel tik ni aṭangin ‘Politics’ hian mihringte nunah bu nghet takin a khuar a. Mihring avanga lo awm a nihnaah hian mihring vêkin a awmzia chi hrang hrangin an hrilhfiah ṭhin.
A hmasain ‘Kristianna leh Politics’ awmzia hi kan hriat hmasak a ṭul ang. Bible-Thuthlung hluia zawlneite hrilhláwk leh Pá, Pathian rorel tifamkim tura vân ropuina kalsana lei hrehawm Kross ânchhedawnga Isua khenbeh a nih a, a thawhlehna kha Kristianna laimu leh a lo awmchhan ber a ni a. Holy Bible hi Kristiante lehkhabu rin leh serh a ni. Pathian tirh zawlnei hrilhlawkna te, Israel fate chanchin leh dân te, Isua zirtirna te, Isua boral hnua tirhkohten Isua thurochhiah chanchinṭha an hril dân chanchinte hi Bible chhung thu tlangpui a ni. Chung zirtirna thu ringtu, Isua thu anga chanchinṭha puangdarhtute leh a thu anga Baptima chang a, zanriah sacrament ei ṭhinte hi ‘Kristian’ tia koh leh sawi an ni a, an/kan rinna sakhaw hming chu ‘Kristianna’ a ni.
Politics erawh Greek thumal ‘Politica’, a awmzia – khawpui inawpna (affairs of the cities) tih aṭanga zungkai a ni. Isua pianhma kum 300 liamtaah khan Greek mifing hmasa Aristotle chuan ‘Politica’ tih lehkhabu a lo ziak daih tawh a. Greece ram bung hrang hrang-Athens, Sparta, Corinth, Iona, Thebes-te rorelna leh thuneihna hran ṭheuh an neih chanchin a chhui chianna aṭanga a ziah a ni nghe nghe. Aristotle chuan, “Rorelna (mipui thlan, lal chhungkua leh pawl intelkhawm bîk ten emaw an din, eng thuneihna pawh…) fawng vuantu chu lal berin, ram mipui inrelbawlnaah a/an thu ber a, mahse a hnuaia awmte hmakhua ngaiin, a suihsak ṭhin” tiin Politics nihphung a sawifiah a ni. Politics ṭobul, hrilfiahtu hmasate ngaihdan leh Isua zirtirna leh Kristiante rinna tam tak hi a bilhah an thawh fuh dun em avang hian sawi hran theih an ni lo.
Sawrkar leh mipui inkungkaihna te, inrelbawl dân turte leh rorelna chi hrang hrang heng- Marxism, Communism, Capitalism, Socialism, Monarchy leh a danghote hian sakhua leh politics hi an inzawm ang te, a hrang hlak ang te, sawrkar rorelnaa sakhua a tel miah lo tur angte leh tel ve ngei ngei tur angtein an zirtir hrang hlawm a. Politics ṭobul leh awmzia hrilfiahtu mifing hmasate ngaihdan zulzui leh Kristianna thu laimu rinna erawh lakhran theih a ni lo thung. Thil inang, nihna thuhmun deuhthaw nei, a inkhaidiat pawh inang tak an nih avangin ‘Kristianna leh Politics’ hi inchhim leh hmar tir harsa tak a ni. Chutiang a nih reng lai erawh chuan Eden bawhchhiatnain a hrin mihring sualna leh famkim lohna hi a kila lungtê, thil kamkitu pawimawh tak nih aiin a rualrem tur tibuktu nih cháng an nei ṭhin. Engtiang pawhin ‘Kristianna leh Politics’ hi vengkhat pa titi thiam tak pawhin sawi hran tum mahse; sawi tawh angin thil hrang thei lo, sangáwi zâwn dun tlat an nih avang hian sa pel tura an ram vahna kawng lungsi taka an sial dun a ngai a, chutah, “nang sabawp hi chang rawh” tia inhnawn hial zawk tur an ni. Chumi tura thil pawimawh, hmalak a ngaihna kawng hrang hrang leh ṭul bikte chu i han en/zirho dawn teh ang (Politics chi hrang ṭhen sawm zinga mi ‘Democracy’ sawkarna hnuaiah kan awm a, kan aiawha lal turte thlan thinna, ‘Representative Democracy’ dân hmang mek kan nih avangin, democracy leh politics nihna thuhmun anga kan sawi a ngaih chang a awm ang).
Kristianna leh Politics-mimal nunah: Mimalin kan tih ngei tur chi hrang tam tak tih hlawhtlin hi sakhaw ṭha vuan a, khua leh tui ṭha nihna a ni mai a. Amaherawhchu, chu chu mimal duhthlanna vêka tih hlawhtlin loh a ni fo. Kan aiawha rorel tur Democracy hnuaia kan thlan a ṭul ngei ngei (right to vote, Fun. Rights, Ind) ang hian kohhran upa leh kohhran chhunga pawl hrang hrang hruaitu kan thlan ate leh thlan dân kawngah pawh hian mimal tin kan pawimawh hle mai. Kohhran chhungah emaw, sawrkarna fawng vuantute-ah emaw; dikna, rinawmna, nghehna, takna leh langtlang kan duh a nih chuan keimahni ngei hi a bilha tho turte chu kan ni a. Chuti ni lova; kan tih ve tur kan tih peih loh rah hi kan tih ai leh chan ai ei a, ni tate hnen aṭanga kan seng lêt vaih anih zawngin kan tun leh hma hun a thim teh ang. Chu chu mimal anga kan tih ve tur tih te, huaisen leh zelthel lova kan chanvo hlen hmangte hian kan pumpelh thei thung si a ni.
‘Kristianna leh Politics’ hi a thiam leh duh tán chuan kháw khat inlungsi riala siam thei tur khawpa sawi rem theih an ni a. Lehlamah; a duh lotú tán chuan chhungkaw ngaihdân phel hrang hial thei khawpa sawi hran theih an ni thung. Mihringin khawvel an luah a, khawsak an rel tik ni aṭangin ‘Politics’ hian mihringte nunah bu nghet takin a khuar a. Mihring avanga lo awm a nihnaah hian mihring vêkin a awmzia chi hrang hrangin an hrilhfiah ṭhin.
A hmasain ‘Kristianna leh Politics’ awmzia hi kan hriat hmasak a ṭul ang. Bible-Thuthlung hluia zawlneite hrilhláwk leh Pá, Pathian rorel tifamkim tura vân ropuina kalsana lei hrehawm Kross ânchhedawnga Isua khenbeh a nih a, a thawhlehna kha Kristianna laimu leh a lo awmchhan ber a ni a. Holy Bible hi Kristiante lehkhabu rin leh serh a ni. Pathian tirh zawlnei hrilhlawkna te, Israel fate chanchin leh dân te, Isua zirtirna te, Isua boral hnua tirhkohten Isua thurochhiah chanchinṭha an hril dân chanchinte hi Bible chhung thu tlangpui a ni. Chung zirtirna thu ringtu, Isua thu anga chanchinṭha puangdarhtute leh a thu anga Baptima chang a, zanriah sacrament ei ṭhinte hi ‘Kristian’ tia koh leh sawi an ni a, an/kan rinna sakhaw hming chu ‘Kristianna’ a ni.
Politics erawh Greek thumal ‘Politica’, a awmzia – khawpui inawpna (affairs of the cities) tih aṭanga zungkai a ni. Isua pianhma kum 300 liamtaah khan Greek mifing hmasa Aristotle chuan ‘Politica’ tih lehkhabu a lo ziak daih tawh a. Greece ram bung hrang hrang-Athens, Sparta, Corinth, Iona, Thebes-te rorelna leh thuneihna hran ṭheuh an neih chanchin a chhui chianna aṭanga a ziah a ni nghe nghe. Aristotle chuan, “Rorelna (mipui thlan, lal chhungkua leh pawl intelkhawm bîk ten emaw an din, eng thuneihna pawh…) fawng vuantu chu lal berin, ram mipui inrelbawlnaah a/an thu ber a, mahse a hnuaia awmte hmakhua ngaiin, a suihsak ṭhin” tiin Politics nihphung a sawifiah a ni. Politics ṭobul, hrilfiahtu hmasate ngaihdan leh Isua zirtirna leh Kristiante rinna tam tak hi a bilhah an thawh fuh dun em avang hian sawi hran theih an ni lo.
Sawrkar leh mipui inkungkaihna te, inrelbawl dân turte leh rorelna chi hrang hrang heng- Marxism, Communism, Capitalism, Socialism, Monarchy leh a danghote hian sakhua leh politics hi an inzawm ang te, a hrang hlak ang te, sawrkar rorelnaa sakhua a tel miah lo tur angte leh tel ve ngei ngei tur angtein an zirtir hrang hlawm a. Politics ṭobul leh awmzia hrilfiahtu mifing hmasate ngaihdan zulzui leh Kristianna thu laimu rinna erawh lakhran theih a ni lo thung. Thil inang, nihna thuhmun deuhthaw nei, a inkhaidiat pawh inang tak an nih avangin ‘Kristianna leh Politics’ hi inchhim leh hmar tir harsa tak a ni. Chutiang a nih reng lai erawh chuan Eden bawhchhiatnain a hrin mihring sualna leh famkim lohna hi a kila lungtê, thil kamkitu pawimawh tak nih aiin a rualrem tur tibuktu nih cháng an nei ṭhin. Engtiang pawhin ‘Kristianna leh Politics’ hi vengkhat pa titi thiam tak pawhin sawi hran tum mahse; sawi tawh angin thil hrang thei lo, sangáwi zâwn dun tlat an nih avang hian sa pel tura an ram vahna kawng lungsi taka an sial dun a ngai a, chutah, “nang sabawp hi chang rawh” tia inhnawn hial zawk tur an ni. Chumi tura thil pawimawh, hmalak a ngaihna kawng hrang hrang leh ṭul bikte chu i han en/zirho dawn teh ang (Politics chi hrang ṭhen sawm zinga mi ‘Democracy’ sawkarna hnuaiah kan awm a, kan aiawha lal turte thlan thinna, ‘Representative Democracy’ dân hmang mek kan nih avangin, democracy leh politics nihna thuhmun anga kan sawi a ngaih chang a awm ang).
Kristianna leh Politics-mimal nunah: Mimalin kan tih ngei tur chi hrang tam tak tih hlawhtlin hi sakhaw ṭha vuan a, khua leh tui ṭha nihna a ni mai a. Amaherawhchu, chu chu mimal duhthlanna vêka tih hlawhtlin loh a ni fo. Kan aiawha rorel tur Democracy hnuaia kan thlan a ṭul ngei ngei (right to vote, Fun. Rights, Ind) ang hian kohhran upa leh kohhran chhunga pawl hrang hrang hruaitu kan thlan ate leh thlan dân kawngah pawh hian mimal tin kan pawimawh hle mai. Kohhran chhungah emaw, sawrkarna fawng vuantute-ah emaw; dikna, rinawmna, nghehna, takna leh langtlang kan duh a nih chuan keimahni ngei hi a bilha tho turte chu kan ni a. Chuti ni lova; kan tih ve tur kan tih peih loh rah hi kan tih ai leh chan ai ei a, ni tate hnen aṭanga kan seng lêt vaih anih zawngin kan tun leh hma hun a thim teh ang. Chu chu mimal anga kan tih ve tur tih te, huaisen leh zelthel lova kan chanvo hlen hmangte hian kan pumpelh thei thung si a ni.
Kohhranah: Democracy hnuaiah chuan lalna leh thuneihnate hi mipuiin an thlan chhuah hmangin a inkhaidiat a. Chutiang chiah chu Kohhranah pawh hian a ni ve, a tih theih awm e. Kan aiawha kohhran serh leh sâng khawihtu turte kohhran mipui ten kan thlang chhuak thin. Chutih laiin politics a thil ṭha lo, induhsakna uchuak leh thlei bik neia rorelna awm ṭhinte hi kohhranah chuan Kristiante hian kan seng luh a rem lovang. Kohhran chu Isua Krista din a nih angin, Amah biak leh páwlna hmun a ni tur a ni. Tun dinhmunah chuan kohhran leh politics-a inhman rual/dun hi mizote hian kan la pawm thiam chiah lo niin a lang a. A chhan pawh politics tuinú in a bualfai theih loh mihring, kohhrana an hming awm site an awm ṭhin vang a ni, a tih theih awm e. A nihna takah chuan kohhran leh politics pawh hian an kar an tizau lutuk tur a ni lova. Kohhran leh Politics huangah pawh kan kristianna hi vawng nung a, Kristianna-in a hrin rah duhawm lawh tur a pahnih huangah hian kan siam thiam a ṭul hle zawk a ni.
Khawtlangah: Khawtlanga Kristianna vawn nun hi thil harsa tak, hruaitute leh mipuite pawh kohhran hrang hrang inpawlh kan nih ṭhin avanga thu záikhat vuak har kan tihna hmun a ni a. Mahse, chu tak chu kan kristianna kan tih lanna hmun tur a ni si. Khawtlanga pawl hrang hrang héng- Village Council, YMA, MHIP, MUP, GSA leh a dang dangte inrelbawlna dân leh dúnte hi Kristianna nen a inpersan lutuk tur a ni lova. Party politics chhunga inthlei leh induhsak bîkna ang chí reng rengte hi khawtlang rorelna hnuaiah chuan awm lo se tih hi duhthusam a ni a, mahse he kan vêng leh khawtlangah ngei pawh hian a la har rih niin a lang. Harsa lái tak hi Kristian kan nihna hmachhuana kan paltlang emaw kan siamṭhat hi a ṭul bawk si a ni. Chuvangin khawtlanga pawl hruaitu kan thlan chhuahte pawh hian Pathian leh kan pawl memberte kan tilungâwi em? tih inzawt chung zela pawl kan hruai a, kristianna leh kan pawl thil tumte hi a ṭha thei ang ber zela kan hlenchhuah hi a pawimawh em em a ni.
Ramah: Kan ram kan en a, kan lung a âwi thei mawlh lo. Ram hruaitute kan dem bâng lova, ram dang awt reng rengin ni kan vúi liam zel rih zawng a nih hi. A chhan kan zawn chuan chhan tam tak a awm thei ang. Mahse, a chhan bulpui ber, Kristianna sirah hnawla ram hruaitu ten ram an hruai ṭhin avang leh ram mipuite pawhin awlsam taka nun kan thlakhlelh avanga min hruai tur mi hlemhlete kan thlan ṭhin vang a ni. Politics inrelbawlna dân hmanga ram hi hruai a ngaih avangin Kristian inzirtirna hi tam takah a tel ve a rem lova. Mahse, Kristian ram, Lalpa zawnchhuah ram kan intihna hi ram kan hruaina kawngah leh ram mipuiten khawsak kan relna kawngah hian kan hman a pawimawh hle thung. Israel faten Lalpa ṭihtu Lal an neih chuan do hneh loh leh hlauh an nei ngai lo ang khan kan ram hian Lalpa ringtu, ṭihtu, a thuawihtu roreltuah kan neih chuan ram hnufual leh rethei kan ni ngai lovang.
Kan pang a dam a, kan la thâwk ve theih ṭek ṭek chhung chuan Politics hian kan duh emaw duh lo emaw kan vel a hual reng dawn a. Kan lo dawnsawn dân te, kan hman thiam leh thiam loh a dânte zirin tuna kan nunah leh kan thlah kal zelte nunah nghawng a nei ṭhin. Kristianna hi sakhaw pakhat Lal Isua aṭanga chhuak, dik leh rintlak tak a ni a, a zuitu Kristiante hi he léiah leh thih hnu piah lam ramah pawh Pathian thu kan awih phawt chuan ropui zel tur kan ni. Chumi pahnih, kan rinna leh nun dan kalhmang khalhtute chu kan hriat chian a, kan insuihzawm thiam tir a pawimawh takzet. Kristianna leh Politics hian nun a khalh a, an â fo a, âtthlak angin an lang a, hmuhsitawm an nih cháng lah a tam. Hringnun bul leh a tawp khalhtu awmchhun, kan tih fuh chuan he damchhung leh a piah lam thlenga a pâr zû kan dâwt theihna tur hmun an ni.
- John Lalthlamuana