Written by
- Thanpuii Hmar

RAMNGAW LEH NUNGCHA HUMHALH

“Tin, Lalpa Pathian chuan mihring chu a hruai a, Eden huanah chuan a enkawl leh a vêng turin a dah ta a.”

(Genesis 2:15)

Eng maw, Siamtu meuhvin a thilsiam a zawnga a hmangaih ber mai Mihring meuh hna a pek a, veng tura a tih chu? Genesis kan chhiar chuan chiang takin thil siam (creatures) dang te an ni. Chu ‘humhalh hna' chu Mihring tana thupek hmasa ber a lo ni ta.

Environment kan han tih chuan kan chhehvel tihna a ni mai a, a kawh bik tak phei chu Khuanu duansa thilte an ni. Chû kan environment humhalh, heng, ramngaw humhalhte a pawimawhzia chu kan hre hnê hlûi awm e, tu’n ka ṭawng lo ngai haw lo se, a lehkha thiam lo ber pawhin an hre zul tawhin a rinawm a, tun ang laiah chuan khawtlang dengchhuak a tih theih awm e.

Tun ṭumah chuan ramngaw suatin a nghawng lam khel the chiam ka tum lo va, mi rawt tawhsa rawt nawn mai lovin thil dang thlâkin rawt ṭhat I han tum zawk teh ang, a nghawng (consequences) lam ngawr ngawr thlura hmalak chhan tur inzirtir lovin, eng ngati nge ven duhna rilru kan put ang tiin, a sap ṭawng takin, a ethics lamah I liluh ve chhin teh ang.

Kristian tan chuan tih makmawh a ni: “Ṭha a ti hle a.” He thu hi kan Bible-a thil siam thuah vawi nga lai kan hmu a, Pathianin a thil siam te a en apianga ṭha a tih em em thu kan hre thei a ni. Pathian meuhvin ṭha a tih chu a zuitu intite tan chuan duat leh dimdawi taka enkawl chu tihmakmawh a ni awm e.

Mamawhnaa hman zawng a phal tih kan hmu thei a, amaherawhchu, 'hman phal’ tih leh ‘khawih chereu’ tih chu a inang lo thei fu ang. Heti hian tehkhinna I han pe dawn chhin ila, Ui vulh lai I nei a, I duat hle mai a, a sèn pawh I insêng hnem tawh. Chu I Ui duat lai chu I zin bosan a ngai ta tlat mai, I chhungte hnenah dahin an lo kaih chhuah kual vel chu I remti a, an talh erawh I phalin ka ring lo.

Chutiang chiah chuan Pathian hian a thil siamte hi kan mamawh (resource) atana lak chu a phal a, duham luat vanga kan duh duha kan suasam erawh a phal thei hian kei ka ring hauh lo. Ṭha a tih em emte kha an ni si a. Kan mamawh bak chuangliam kan neih theihna tura ramngaw kan suat hi duhamna a ni a, chu chu Siamtu duhzawng a ni lo.

Thlirna dang: India Hnam Pa Mahatma Gandhi chuan ti hian a sawi a, “Khawvel hian kan mamawh a phuhruk thei a, kan duhamna ni lovin,”. Ani ang mihring ropui lutuk pawh khan ramngaw leh nungcha tih chereu hi a ngaimawh ve hle a, dim baksak lova kan chhehvel (environment) kan suasam hi chu duhamna tenawm leh ṭul lo takah a ruat a ni.

Gandhi chuan a damchhung zawng ‘Non violence’ tih a thupui a, a awmzia chu kut thawh loh emaw, tharum hman loh tihna a ni mai awm e. He ngaihdan hi India zalenna sual chhuahna kawnga a hmanraw pui ber a ni. Gandhi ngaihdanah chuan uchuak taka Khuanu thil siam kan hmante pawh hi tharum thawhna ṭha lo (violence) vek a ni.

Mi ropui bik Rabindranath Tagore pawh khan thil siam dang zawng nen hian unau ang mai kan ni a, chhul khat chhuak kan ni tia sawiin, mihringte hian duat taka enkawl hi kan tih tur (duty) niin a ngai nghet tlat bawk. Ani leh Pu Gandhi-a hi Hindu an ni a, Kristianna chauh pawh ni lo, sakhaw dangte pawhin ramngaw duat leh enkawl hi kan tih turah an lo dah ve a ni tih kan hre thei a ni.

Jainism sakhua phei chuan thilnung tawh phawt tihnat chu sual a ni an ti mauh mai, anni ngaihdanah phei chuan mihring ni lo thilnung reng reng hian thlarau an nei a, ralmuang taka thilnung zawng zawng lenho leh awmkhawmtir chu mihring mawhphurhna a ni. Pathian hranpa nei lem lo Buddhist sakhua pawhin ramngaw hi an ngai pawimawh em em a, thlamuanna leh hahchawlhna hmun, an tan chuan zalenna hmuh theihna kawng, dah bo thiang reng reng lo a ni.

Kan rama nungchate hi thangkamtu leh sapeltute tihrêm leh suat aiin, kan sawrkar leh a concern dept te ngei hmalâkna avanga nungcha, kan ram aṭanga an um chhuah hi a va tam tak em! Mihringin chênna leh hmun lo ram kan duh thona avâng leh hmasâwn zêlna avâng pawh a ni ang e.

Mihring pawhin hahchawlhna atan thing hnah tla kawlh chu kan bèl kher lo vang, chutiangin nungchate tan pawh an hahchawlhna tur leh an tualchàina tur ber ramngaw a ṭhat si loh chuan ramngaw ṭha petu ram chu an pan mai awm e, humhalhtu ni lo va tichereutu kan nih chhung chuan nungchate tan sahimna tur leh belh tur a tlem a, kan ram nungchate ngei pawh ram dang nungchaah an chang zo mai ang tih a hlauhawm hle.

Khawvel thiamna, science aṭang pawhin mihringte leh ramngaw, nungchate chenin inringtawn vek kan ni a, an tel lo vin kan nung thei lo. Chuti chung chuan kan diriamin kan duham luat vangin kan sawisa a, kan ṭhiat darh a, kan suasam a ni ber e. A nihna takah phei chuan mihringte tel lo hian ramngaw te leh nungcha te hi hrisel takin an awm thei.

A mihringte zawk hi a ni, an tel lova awm thei lo zawk chu, insiamṭhat kan va ngai nasa tak em.

Khawvel hmasawnna san zel rualin, kan khawvel tukverh pawh a zau tial tiala, ram dang mawina leh nungchate tualchaite hmuin, hmuhnawm ti takin kan thlir dauh dauh a, kan rama awm atan kan it ṭhin a, mahse, ram danga nungchate thlamuang taka an tualchai theih ang hian, kan ramah hian lungmuanga tualchaitir duhna rilru pû aiin, tiralṭi duh hi kan tam zawk mah ang em aw? Siamtu’n a thil siamte enkawl a, vengtu tura a ruat mihringte chungah hian Siamtu meuh pawh hi a vui ve hial ṭhinin ka ring.

Kristian ram tia inchhâlte tih atana mawi lo, sapêl mi nihna te, kan nungchate ram danga ûm chhuaktu nih aiin, kan Kristianna nena inmawi zawkin, kan ramin kan la hmuh ngai loh, ram danga chêng ṭhin nungchate tan pawh pêmkhawmna atana ram duhawm siam theitu chu nang leh kei hi kan ni asin.

Kan nungchate hi kan rama Sahuan zimtê, nungcha tlem te awmna chauh hi an himna hmun turah ruatsak lo ila, ramngaw ṭha nei turin a thawktu lam Forest Dept te kutah nghat mai lovin, hei lo hi ram dang ka nei lo, ka Ram leh a chhunga ramngaw leh nungchate hi ka tâ a ni a, keiin ka venhim loh chuan ram dang miin min rawn venhimsakin, min rawn humhalhsak dawn lo tihna rilru pûin, Siamtu’n duh taka a siam, ṭha a tih em em, mihring, ramngaw leh nungchate muang taka kan chèn theihna hmun, Zoram nuam siam duhna thinlung i pu thar ang u. Kan la tlài chhe lo a nia.

- Thanpuii Hmar