Zo Khawpui Lamka, Sudden Muanga Tuallenna
Ziaktu ṭhenkhatin 'Pente-cost Khawpui' an tih mai ṭhin - Zo khawpui pawimawh tak Lamka khi sawrkar lamah Churachandpur tia ziah a nih avangin he hming hian kan hre lar zawk mah a. Manipur chhim lam tlang bul ṭhut ram rai nuam tak khi Zofate'n kum 1930 vel aṭang khan an bawh ṭan a. Zo hnahtlak hnam chikimna ber khawpui nia sawi a ni a; mahni ṭawng theuhin an inbia a, an inhre tawn vek a, chuvanga "Pentecost khawpui" tia an koh fiam ṭhin a ni.
Lamka khua hi kum 1930 vela Paite pa pahnihin an sah a ni a. Lamka tih hi Paite ṭawng niin 'Lam peng ṭhuam' tihna a ni awm e. Tuna an police station awmna lai vel kawng peng ṭhuam khi an phuah chhan niin an sawi.
Phungkhothang Guite-in Hiangtam Lamka an tih khi a din a, Zenhang Valte-in Zenhang Lamka a din ve thung a, an ṭhut zui ve ve a ni. Hetih lai hian a chhehvel hnaivaiah khua a la ding meuh lo a, ramngaw hlir la niin thosi a tam em em a. Zofate hi tlangram bawh chi kan nih avangin Lamka chu tlang bulṭhut phai depa awm a nih avangin a tirah chuan chenna'n an awt lo a, mihring pawh an tlem hle niin an sawi. Kan hriat nawn fo atan ṭha chu Manipur tlangram khi Meitei lalramin a huam ngai lo a, British-in Meitei chenna phai leh Zofate chenna tlangram khi hmun khat (Imphal) aṭangin a awp kawp mai chauh a ni.
Lamka khaw din hma daihin Lamka aṭanga khawthlang lam km 15 vel tlang chhip lamah Kuki khaw lian ve tak Songpi an tih chu a awm ṭhin a. Kum 1919 khan British awpna hnuaia Manipur Hill area chu siamrem ṭhat (reorganised) niin tlangram zawng zawng chu sub-division thumah ṭhen niin Songpi chu south-west sub division ṭhuthmunah ruat a ni ta a. Kum 1921 khan Songpi SDO atana ruat B C Gasper-a'n France ram aṭanga lo haw te (Labour Corps) lawmna'n ruai a ṭheh a, hemi ṭum hian Manipur Maharaja Churachand Singh pawh a tel a, chu lal hming chawi chuan Songpi SDO ṭhuthmun chu 'Churachandpur SDO headquarters' tia vuah a ni zui ta a ni.
January 1, 1930 khan Churachandpur (Songpi) south-west sub-division chu ṭhiah niin a khua pawh rauhsan a ni ta a. Hemi kum vek hian Songpi lal chuan a khua leh ram chu North East India General Mission (NEIGM) hnenah kum khata Rs 600 in a hawhtir a, NEIGM kutah awm zuiin, Churachandpur tih hming pu hmasa zawk chu 'Mission Compound' tia hriat zui a ni ta a ni.
Kum 10 hnuah chuan Churachandpur sub-division chu din thar ṭul tihna a lo awm ta a, a hmun hlui chu rauhsan a nih tawh si avangin a bul lawka khaw lian tak lo ni ta - Lamka chu SDO ṭhuthmun atan ruat a ni ta a, circle office dah niin a hming atan SDO ṭhuthmun hming hmasa zawk Churachandpur tih tho chu hman zui a ni ta a ni.
November 14, 1969 khan Manipur tlangram chu siam rem ṭhat leh niin administrative units rukah ṭhen niin Lamka/Churachandpur chu Manipur South District headquarters atana ruat a niin, kum 1983 May thla khan 'Churachandpur district' tia official-a puan a ni zui ta a ni. Chumi hnu lawk aṭang chuan 'Lamka' tih hminga thlak let tumna awm zui mah se, Manipur sawrkarin a remti tlat si lo a, Churachandpur tih chu a pu hlen ta a ni.
A ram a nuamin tui a ṭha si a, Mizoram aṭangin Paite unaute, Hmar leh Duhlian ṭawng hmang Mizote pawh leilet siam tur tein an luh chhoh belh zel a. Kum 50 a vei meuh chuan Manipura khawpui lian ber pahnihna a ni ta hial a, chu chu Zofate khawpui a ni. Kohhran lamah chuan Duhlian leh Hmar ṭawng hmang te zingah 'Tuiṭhaphai' tia sawi a ni a. Chu chu a khaw bula lui Mizoin Tuiṭhapui an tih hming chawi a ni a. Presbyterian lam chuan Manipur Synod hnuaiah Tuiṭhaphai Presbytery an nei a ni.
Lamka khaw chhungah hian chhim leh hmar zawngin Indopui Pahnihna hunlaia kawngpui pawimawh tak Tedim Road an tih chu a kal tlang a. He kawng hi Imphal leh Lamka inkalpawhna ber a ni a, Lamka-ah hian tawp mai loin Myanmar ram chhungah lut zelin Tedim-ah a tawp a ni. He kawngpui hi Indopui Pahnihnaa Allied Force-in Japan lak ata Burma an lak let leh theihna atana British-hoin an sial a ni nghe nghe a. He kawngpui chanchin ngawt pawh hi ziah fe tham a awm ang.
A khaw mipuite'n 'Lamka' tih chu duh zawk mah se sawrkar hming phuah 'Churachandpur' tih hi an pu ta ngar ngar a. Tun ṭum buaina lo irh chhuah phatah khan 'Lamka' tia thlak let duhna movement a rawn chhuak zui ve leh nghal zat a, ni khat thilthuah Churachandpur district chhunga 'Churachandpur' tih inziak reng reng chu chawk chhiain Lamka tiin an thlak vek a ni. Manipur sawrkar chuan a pawm chuang hauh dawn lo na a, thil chhinchhiah tlak tak chu a ni ve hrim hrim mai. Hmun ṭhenkhatah phei chuan "Lamka district, Greater Mizoram" tih te "New Lamka, Mizoram" tih inziak te pawh hmuh tur a awm.
Sawi fo tawh angin Zofate luah chin Manipur tlangram khi Manipur lalramin a huam phak ngai lo a. British-ho tan Imphal aṭanga awp a remchan avangin an awp tel ve mai a ni a. Falam emaw Aizawl emaw aṭanga awp remchang tak ni se, India independent hnuah Mizoramah emaw Chin Hills-ah emaw an bet daih mai thei asin.
Kan pipute luah chin ram hi a zau em em a. British ho khan an hre sual lo - kha'ng Chin, Lushai leh Kuki te kha hnam khat kan nih zia kha kan che zia leh khawsak zia aṭangin an hmu mai a ni. Anmahni remchan dan angin a hrangin min awp a, min siam rem leh si loin min chhuahsan zui ta mai si a, kan lo heti ta nuaih mai a nih hi.
Lamka pawh chu tuna India ram hi a pian hma daih, India Constitution pawh an la ziah hma daih khan kan pi leh pu te'n an lo han dai dar a, an luah zui a ni. Chutichuan, India a lo piang a, Meitei lalram chu India hnuaiah a lut a, a chhehvel tlangram, British-in Imphal aṭanga a awp tel kha Manipur a lo ni ta ringawt mai a ni.
Lamka chu hmun nuam tak mai a ni a, Meitei ho chuan chhuhsak tumin nasa takin a bei zui zel ngei ang. Kan Paite unaute khaw lo din, Zofate khawpui tia sawi zui theih khawpa Zofa chi tin hnam tin ten an bawh khawpui chu dinhmun hlauhawmah a lo ding ta. He khua hi hmelmate laka a tluk (fall) vaih chuan Zofate tan mualphona leh tlawmna tawp khawk a ni ngei ang le.
Manipur buaina kumin May 3-a a lo alh chhuah hma lawk khan Kuki hla phuah thiam, hmelma laka fam ta Mangboi Lhungdim chuan hla lung kuai tak mai a lo phuah a, a thunawn chauh hi lo tarlang ila:
"I gam hi lo ham i buol nau gam hi? I ding khouljin khoupem bang a miten thingthet sanol bang ei bol u, I laidip dam lo hei mo ka nam mite? (Kan ram a ni lo'm ni, he kan chenna ram hi? Engtia khualzin leh pem anga miten thingthem hnawla min hnawl mai hi, In lai a dam em ni, ka chipuite!
Tunah hian Lamka khawpuiah ngei chuan hnama harhtharna a thleng mek a, impumkhatna zawngin mipuite an tuihal ta niin a lang. Tun hmaa hnam bil te tea dinchuah tuma "Unau kan ni" ti chung reng sia rilru chhungrila intai rana awm ṭhinte kha hmelma thuhmun neiin, hnam tam zawk leh ralthuam lamah pawh chak zawkte chuan nuai chimih vek tumin an bei ta a, hnam hlawm lian taka intelkhawm loh chuan dinchhuahna kawng a awm lo niin an hmuchhuak a, huang khata kan luanzana tur atan chuan "Mizo" huang chu kan inlungrual tlanna ber leh kawng awmchhun nia ngai tam tak an awm mek a ni. Hei hi Pathian ruat kan ti lo thei lo. Pathianin min hruai ang a, kan luah chin ram hi kan ta a la ni ngei ang.
- Zodinsanga