ZOṬAWNG THLÛK CHUNGCHÁNG LEH TÙNLÁIA ZOṬAWNG THLÛK KAN HMAN DÀN ṬHENKHATTE

Zoṭawng thlûk chungchángah mi thiamte ngaih dàn a inang lo va; nimahsela, Zoṭawng thlûk dik tak erawh a awm tih kan hriat a ṭha àwm e. Holy Bible-ah chuan thlûk pakhat 'thlûk tla hniam/ri kŭai (falling tone)' hmanna chauh hi hmuh tùr a awm. He 'thlûk tla hniam' hi mi thiam hmasate pawm dàn ber pawh a ni.

Chutih rúal erawh chuan, ziaktute zínga mî hriat hlawh leh mi hmingthang tak takte'n Zoṭawng thlûk hman dàn chungchángah; eng nge an ngaih dàn tih leh, eng nge an sawi tih erawh kan ngaihtuah tel a ṭha àwm e.

Ziaktu lăr leh rópŭi James Dokhuma chuan, “Mizo ṭawng hi ṭawng danglam tak, thlûk bîk riau nei, thu mal thuhmun pawh a thlûk avànga a kawh awmze hrang daih thei a ni a. A thlûk dàn hriat hnuah a awmzia a chiang chauh a ni. Chu avàng chuan hnam dang tán phei chuan Mizo ṭawng thiam tak nih a harsa hle,” tìin a sawi a. Rev. Z.T. Sangkhuma paw'n, “Mizo ṭawng hi, ṭawng thlûk nei (tonal language) an tih zínga mî a ni a. Thu mal pakhat pawhin a thlûk dàn azirin kawh chi hrang hrang a nei thei a; chu chuan ṭawng bung hrang (Parts of speech) pawh a awmtír ṭhìn. Mizo ṭawngah chuan ṭawng thlûk ri hrang zawng zawng chu chi 6 lái a ni,” tìin a sawi bawk. Tin, Mizo ṭawng Grammar bu leh Dictionary rin tlák tak síamtu Remkunga chuan, “A tlángpuiin kan lam rîk dàn hi chi hrang hrang palí a ni thei a, chûngte chu- ri sáng phei te, falling intonation te, rising intonation te, ri hniam te hi a ni,” tìin a Mizo ṭawng Dictionary, 1992 kuma a chhuahah chuan a sawi vè thung.

Hêng mi thiam hmasate thu sawi aṭang hian Mizo ṭawngah ṭawng thlûk pakhat chauh a awm lo tih a tichiang àwm e. Mahni ngaih dàn chauh dika kan inngaihna hian mi dang, ngaih dàn dik leh ṭha zâwk neite kan hmuh dàn a dik loh phah theih avàngin ngaih dàn sìam chin tâwk kan hriat a pawimawh hle.

Tin, Zoṭawng thlûk tùnláia kan hman dàn mawlh hi kan ngaihtuah chìan a ṭha mang e. A bîk takin páwl (party) mî leh sâ (tih bîk awm lo) ten social media lamah Zoṭawng thlûk kan hman dànah kan fimkhur a pawimawh hle. Kan thuziah tăwi tě tèah pawh kan ziak dik tâwk lo fo. Mi ṭhenkhatte chuan kan duh duhnaah a thlûk hi kan dah tawp tawp ni berin a hriat.

Mizo ṭawng thlûk hmanna tùr thu mal a awm rěng rèngin kan lam muang deuh tlángpui ṭhìn a, a thlûk awm lohna thu mal-ah erawh chuan kan lam rang tlángpui ṭhìn. Tin, modified rí-ah rěng rěng thlûk hniam hi hman a ni ṭhìn a. Thlûk hniam (low tone) chhinchhiah nán 'a àwna thài, vei lam sáng, ding lam hniam (à) ' hi hman tùr a ni. Sawi tawh angin thu mal pakhat lekah pawh sentence azirin thlûk hran a neih theih avàngin thu mal zawng zawngah a thlûk inang vek a hman theih loh a ni.

Mizo ṭawngah chuan vowel chunga thlûkna chi hrang hrang kan dah (diacritics) leh ‘t’ hnuaia chhut (ṭ) te hi an ni a; mahsé, tùna kan hman tlángláwn ber chu 'thlûk tla hniam/ri kŭai (falling tone)' hi a ni. 'Diacritics' tih awmzia chu hawrawp danglamna chhinchhiahna nei emaw hawrawp chungah emaw a hnuaiah emaw a lam rîk dàn tùr chhinchhiahna tihna a ni. Hêng Zoṭawng thlûkte hi a ri sei leh a ri tàwi chî a awm leh a, vowels-te hian lam dàn sei (double/long vowel) leh lam dàn tăwi an nei ṭheuh bawk. A thlûk hmanna dik tak hriat chìan a nih loh phei chuan ziah sual a awl a, chuvàngin 'thlûk tla hniam/ri kŭai (falling tone)' hman mai hi a ṭhat cháng a awm fo.

Eng pawh ni sé, thu mal ṭhenkhata a thlûk dah dàn leh mi ṭhenkhatin kan hman pawlh fo ṭhín thu mal ṭhenkhatte tár lang ila a ṭha àwm e.

Thlûk hniam (Low tone) hmanna ṭhenkhatte : Ànchhia, ànchhedawng, ànchhe lawh, a chepa kài, a hauhûk kài, aw chhìa, aw khùr, awm dàn, aw nèlawm, aw lài, bànsan, bàn zái rél, bàn hnan, bàn dár, bàn hun, bawhchhìa, bathlàr, chak làwm, chàu, chan chhìa, chan ṭhà, chanchin ṭhà mi tin tán, dah sàn, dai kàwm, dai tàm, dài tlà, dài fím, en dàn, eng hù, eng he hù, èi bâng, faksèl, faksèlna, fanghma no èi, ngaih dàn, ngaih sàn, ngaih ṭhà, ngaihzàwn rawn, rah tlàn, ràicheh, rài kawr, ṭàmchhàwl, ṭàmchhuah, ṭàmdawm, ṭàmhnèm, zirlai tiṭhà chàwimàwina, zùam záwng, zùam sùal awl, zui rù, zu rùi, zùnléng, zùnzâm leh a dangte.

Thlûk sáng (High tone) hmanna ṭhenkhatte : Arsi êk kái, atán, âtthlák, báng hma, báng tlăi, báng lovin, bat tlák (ba rùl fel), bat húai, beidawn thlák, beisei sáng, beihpui thlák, bél bâwm, bél vawtu, bél chhúng sâ, belh tlák, chákawm, chákkhăi, chaldár, chaltlái, dái hmasatu, dáikal, dáipâwn, dái kawngkhàr, dái kil kár, entawn tlák, enthlák, fak máwi, fakna hla máwi, fak tlák, ngai sáng, ngaizáwng, hmasáng, hmathlák, hman tlák, léng bó, léng lèn âr, léng hàwn âr, ráltlân, ráltlànte, ṭawng tualléng, zahthlák, zah tlák, zah tlák loh leh a dangte.

Thlûk chho/ri láwn (Rising tone) hmanna ṭhenkhatte : A băng, a dung leh a văng, awl tě, awl tě tě, chăng fuh, chăng rei, chăng rù, chăng hlawhchham, dáwn tăwi, din tìr tě, din tirh tě, hawrawp tě, herh kăwi, hlam tăwi, hmăi bàl, hmăifang, kàl pěl, kài kăwi, kài tăwi, kàng băng, làr àwm rěng, lehpěl, mi changkăng, nau păi, nuih sěih, nuih ză, nula chhăi, nuthlăwi, pathlăwi, răwlthar, rěng rěng, rěng rèngin, sa pěl, sa pěltu, săng khat, săng hnih, tleirăwl, zăng tě tě, zângkhăi, zăm chhia, zăm lo, zăm rù, zàwi tě, zàwi tě tě, zàwi tě tèin, zawhtě leh a dangte.

Thlûk tla hniam/ri kŭai (Falling tone) hmanna ṭhenkhatte : A ṭhen a zâr, a sûr a sâ, âwm khauh, âwm nâ, âwmvêl, bâwm zăwn, bâwr ṭhà, bâwr vêl, belh khâwm, bial zîm, bu zâwl, buh leh bâl, chhêk khâwm, chhêm léng, chhêm alh, dawl rêp, dâwl zo, dâwl zo lo, dâwt thu léng, fuan khâwm, fuih phûr, ngâwichàwi, hâi ang tar, ha hîpin, inpêkna, maipâwl, mei chhêm, nulât tlangvàl, nupa ṭâng ṭhen, phâk bâk, phâk tâwk, sât hlíam, thilpêk, thingfâk, ṭâng nêm, ṭâng bèl, ṭâng dang bèl, ûm bó, ûm phà, ûm phâk, vûr ram, vûr tlà, zêp rûk nei, zêp rù, zêp zo lo leh a dangte.

Thlûk sáng sei (ä) hmanna ṭhenkhatte : A nui säng a, chhamhlä, dinhmun säng zâwka dintír, kàlphung langsàr züalte, chhiah säng zâwk chàwitír, mi inzir säng tak, tùanthü leh a dangte.

Thu mal pakhat ni si; mahsé, a sentence azira a danglam theih dàn 'pawl' tih thu mal hmang hian entírna han pe ila. Kohhrana inpàwlhona chu inpêkna rah a ni. Anglican kohhran chuan Inpàwlna Thianghlim (Holy Communion) an ti. He sentence pahniha 'pàwl' thlûk hmanna hi thlûk hniam (low tone) a ni. Mizo Zirlai Páwl (MZP), Pang Zirlai Páwl, Mizo Hmeichhe Insuihkhâwm Páwl (MHIP). Heta 'páwl' thlûk hmanna erawh thlûk sáng (high tone) a ni. In maipâwl min pêk kha kan ei a, a tui khawp mai. Vàn dumpâwl màwizia ka hmuhin Síamtu [Pathian] rópùizia ka hmu! He sentence pahniha 'pâwl' thlûk hmanna erawh thlûk tla hniam/ri kŭai (falling tone) a ni. He 'pawl' thu malah hian thlûk pakhat thlûk tla hniam/ri kŭai (falling tone) chauh hi hmang vek ila a lam rîk dànah a dik thei lo tih kan hre thiam mai àwm e.

Tin, he thu mal 'khan' pawh hi a sentence azirin a hmanna hrang hrang a awm thei bawk. Mî hnìal khàn dàn tùr a hre hrep leh nghâl. Heta 'khàn' thlûk hi thlûk hniam (low tone) a ni. Tùn hma aṭang khán ka haw sa hrim hrim a. Nimin khán bazarah ka hmu che a; mahsé, ka be hman lo che. He sentence pahniha 'khán' thlûk hi thlûk sáng (high tone) a ni. Hnam dang lo ertu deuhte khân huatna rilru nèn 'Duhlian ṭawng' an ti a, chuta ṭang chuan a pu hlen ta nìin an sawi. Mita hmutute khân an sawi a, a dik ngei pawh ka ring. He sentence pahniha 'khân' thlûk hi thlûk tla hniam/ri kŭai (falling tone) a ni. He 'khan' thu malah hian thlûk pakhat thlûk tla hniam/ri kŭai (falling tone) chauh hi hmang vek ila a lam rîk dànah a dik thei lo tih kan hre thiam mai àwm e. Hêng kan sawi bâk tam tak hi sawi tùr a awm a, tlém tê tala mi nâwlpuiin kan ṭangkàipui theih beiseiin kan han thâi lang a ni.

Zoṭawng thlûk hman dàn dik leh dik loh hi belh leh paih anga a chhànna dik tak chhut chhuaha ziah dik chat chat theih ni lo mah sé, a thlûk dik tak erawh a awm ngêi a ni tih hi hai rúal a ni lo.

- Centenary C. Lalzahawma